Po Dunkierce dziesiątki tysięcy brytyjskich żołnierzy i alianckich cywilów wciąż czekają na ewakuację z portów zachodniej Francji: to operacja Aerial. 17 czerwca 1940 roku do Saint-Nazaire podpływa transatlantyk Lancastria, duży statek, który ma zabrać tłum uchodźców i żołnierzy, którzy chcą jak najszybciej uciec przed nacierającym wrogiem.
Dowództwo staje przed okrutnym dylematem, właściwym nagłym ewakuacjom. Może załadować statek daleko ponad jego normalną pojemność, by uratować jak najwięcej ludzi w jednym rejsie, z ryzykiem, że katastrofa pochłonie naraz tysiące ofiar. Może ograniczyć liczbę zaokrętowanych do norm bezpieczeństwa, zostawiając ludzi na brzegu wobec zbliżającego się wroga. Może też poczekać na eskortę i bezpieczniejsze warunki, tracąc cenny czas pod groźbą ataków z powietrza.
Presja czasu – Niemcy są tuż-tuż, Francja kapituluje – przemawia za zaokrętowaniem jak największej liczby ludzi. Ale port i redę mogą atakować samoloty Luftwaffe, a zatłoczony statek bez ochrony byłby strasznie bezbronny. Co powinno postanowić dowództwo?
Wygrywa decyzja o przeładowaniu statku i kończy się katastrofą: Lancastria, na której pokład wzięto być może od 6 000 do 9 000 osób, zostaje 17 czerwca 1940 roku zaatakowana przez niemieckie bombowce i tonie w ciągu około 20 minut. Bilans, nigdy nieustalony z pewnością, mieści się w przedziale od około 3 500 do 5 800 ofiar śmiertelnych – to najgorsza katastrofa morska w historii Wielkiej Brytanii, pochłaniająca więcej istnień niż Titanic i Lusitania razem wzięte. Churchill, uznając tę wiadomość za nie do zniesienia po upadku Francji, zakazuje jej publikacji; rozmiary tragedii staną się znane dopiero znacznie później. Zatonięcie Lancastrii pokazuje dramatyczny koszt ludzki nagłych ewakuacji – i wagę decyzji podejmowanych w panice czerwca 1940 roku.
T04-105