Polskie szkolnictwo wyższe zostaje zakazane w Generalnym Gubernatorstwie rozporządzeniem Franka z 18 października 1939 roku: „Polskie szkoły powyżej poziomu elementarnej szkoły podstawowej zostają zamknięte na stałe.” Zamknięte zostają uniwersytety w Krakowie (Jagielloński), Warszawie, Lwowie, Wilnie i Poznaniu. Sonderaktion Krakau z 6 listopada 1939 roku pozbawia Uniwersytet Jagielloński kadry: 184 profesorów zostaje aresztowanych i deportowanych do Sachsenhausen.
Polscy uczeni jednak reagują. Profesor literatury , 54 lata, oraz slawista , rektor uniwersytetu, sami należą do profesorów aresztowanych 6 listopada; zwolnieni z Sachsenhausen wraz z najstarszymi więźniami w lutym 1940 roku, dołączają do kolegów, którzy pozostali na wolności i organizują tajne komplety: zajęcia prowadzone potajemnie w prywatnych mieszkaniach, w grupach po 6–12 studentów. Inicjatywa szybko rozprzestrzenia się w Warszawie, Lwowie, Wilnie i Poznaniu.
Konieczne są środki bezpieczeństwa: rotacja mieszkań, ochrona ze strony komórek Polskiego Państwa Podziemnego, fałszywe dokumenty dla nauczycieli, fałszywe dowody tożsamości robotników lub uczniów zawodu dla studentów (Wehrmacht nie kontroluje młodych robotników). Pozostaje rozstrzygające pytanie: jak formalnie zwieńczyć studia? Czy wydawać prawdziwe dyplomy opatrzone pieczęcią w imieniu zamkniętych uniwersytetów – niezastąpiony dowód na piśmie, ale śmiertelna broń w rękach Gestapo – poprzestać na zaliczeniach zapamiętanych przez wykładowców, które trzeba będzie odtworzyć po wojnie, czy zawiesić wszelkie egzaminy do wyzwolenia?
Pigoń i Lehr-Spławiński wydają formalne dyplomy z pieczęcią uniwersytecką – z ogromnym ryzykiem wykrycia przez Gestapo. Tajne komplety wydają dyplomy formalne, opatrzone pieczęcią Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukrytą przez Lehr-Spławińskiego przed Sonderaktion, mające wartość prawnej kontynuacji polskiego szkolnictwa wyższego. W latach 1942–1945 podziemny Uniwersytet Jagielloński kształci około 800 studentów, w tym około 100 doktorów nauk humanistycznych, filozofii i prawa. Wśród studentów jest (przyszły Jan Paweł II), który studiuje potajemnie teologię w latach 1942–1945; poeta , poległy w powstaniu warszawskim 1944 roku, uczęszcza natomiast na zajęcia podziemnego uniwersytetu w Warszawie. W Warszawie system jest jeszcze masowszy: 9 200 studentów uczęszcza na tajne komplety w latach 1941–1944, pod opieką 800 profesorów. To jedna z największych sieci tajnego nauczania w historii nowożytnej. Gestapo nigdy nie udaje się rozbić tej sieci – zdarzają się pojedyncze aresztowania, ale struktura jest odporna. Po wyzwoleniu podziemne dyplomy zostają uznane z mocą wsteczną dekretem z października 1945 roku rządu tymczasowego (z podpisem Wincentego Rzymowskiego, ministra oświaty). Pigoń, zwolniony z Sachsenhausen w lutym 1940 roku dzięki naciskom międzynarodowym, prowadzi tajne komplety do wyzwolenia, w 1945 roku wraca do pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim i umiera w 1968 roku. Lehr-Spławiński ponownie zostaje rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1945 roku i jest jednym z założycieli nowoczesnej polskiej slawistyki.
T01-088