, lat 46, jest polskim generałem – weteranem Legionów Polskich Piłsudskiego, we wrześniu 1939 roku dowódcą dywizji piechoty „Modlin”. 27 września 1939 roku po południu, gdy Warszawa kapituluje, rokowania wojskowe dobiegają końca na Rakowcu, u bram miasta, a polscy oficerowie omawiają protokół kapitulacji w willi generała Rómmla, Tokarzewski odmawia pójścia do niewoli.
Na kilka godzin przed oficjalną kapitulacją (obowiązującą od rana 28 września) Rómmel podpisuje – w imieniu Naczelnego Wodza, marszałka Rydza-Śmigłego – dekret upoważniający Tokarzewskiego do zorganizowania konspiracji na terytorium Polski. Ten dekret jest aktem założycielskim Polskiego Państwa Podziemnego – suwerennej struktury kontynuowanej pod okupacją, jednej z najbardziej rozbudowanych i kompletnych w całej okupowanej Europie.
Tokarzewski natychmiast organizuje Służbę Zwycięstwu Polski (SZP), wkrótce podporządkowaną rządowi na uchodźstwie (Sikorski w Paryżu), a więc stanowiącą prawowitą ciągłość Rzeczypospolitej. Jej wewnętrzna architektura wymaga jednak jeszcze określenia: czy ma to być zdecentralizowana struktura regionalna, aparat ściśle wojskowy i zamknięty dla partii, by uniknąć podziałów, czy organizacja łącząca siły polityczne pod wspólną dyscypliną?
Tokarzewski wybiera strukturę wojskową otwartą na partie polityczne (PPS, SL, SN) i działającą pod wspólną dyscypliną. Od października 1939 roku SZP otwiera się na przedstawicieli głównych partii przedwojennych; w listopadzie powstaje Polski Komitet Polityczny. Tokarzewski tworzy też ramię zbrojne, które w styczniu 1940 roku, na rozkaz Sikorskiego, przekształci się w (ZWZ). Zostaje jego komendantem na obszarze okupacji sowieckiej. 6 marca 1940 roku zostaje aresztowany przez NKWD we Lwowie podczas próby potajemnego przedostania się do Budapesztu i wywieziony na Łubiankę w Moskwie. Przeżywa tortury, w sierpniu 1941 roku zostaje zwolniony na mocy układu Sikorski–Majski. Wstępuje do armii Andersa w ZSRR. Walczy we Włoszech. Odmawia powrotu do komunistycznej Polski. Wyjeżdża na emigrację do Wielkiej Brytanii, gdzie umiera w 1964 roku, w wieku 71 lat. SZP → ZWZ → (luty 1942) staje się największą organizacją ruchu oporu w okupowanej Europie, z 380 000 członków w szczytowym momencie w 1944 roku. Polskie Państwo Podziemne pozostaje jedną z najbardziej imponujących konstrukcji polityczno-wojskowych II wojny światowej.
T01-062