ma 55 lat i należy do najbardziej szanowanych postaci polskiej polityki międzywojennej. Pochodzi z chłopskiej rodziny z Galicji, był nauczycielem, potem adwokatem; działał w Polskim Stronnictwie Ludowym „Piast” (PSL „Piast”), a od 1931 roku w zjednoczonym PSL. W latach 1922–1928 był marszałkiem Sejmu – to najdłuższa kadencja w II Rzeczypospolitej. Jest autorem ostatecznej redakcji Konstytucji z 1921 roku. W grudniu 1922 roku, po zamordowaniu Gabriela Narutowicza (16 grudnia 1922), pełnił obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej. W 1939 roku jest prezesem PSL „Piast”.
1 września 1939 roku Rataj odmawia opuszczenia Warszawy mimo wieku i kłopotów ze zdrowiem (słabe serce). Podczas oblężenia odwiedza szpitale, dodaje otuchy rannym, przekonuje do oporu. Po kapitulacji z 28 września staje się jedną z kluczowych postaci podziemnego kierownictwa politycznego – zostaje wezwany do udziału w rozmowach, z których narodzą się socjalistyczna organizacja WRN, konspiracyjna Centrala Chłopska (ROCh, Ruch Oporu Chłopskiego) i Delegatura Rządu na Kraj.
Jego autorytet moralny jest niezbędny podziemnemu rządowi polskiemu: uosabia ciągłość republikańską sprzed wojny i tradycję demokratyczną. Ale to, że jest powszechnie znany, czyni z niego cel. Jesienią 1939 roku ma 3 możliwości: zniknąć całkowicie w konspiracji, z fałszywymi dokumentami i ciągłymi przeprowadzkami; dalej otwarcie pełnić rolę autorytetu moralnego, narażając życie; albo wyjechać do Paryża, by doradzać Sikorskiemu na uchodźstwie.
Rataj nadal publicznie prowadzi działalność polityczną. Mieszka otwarcie w Warszawie pod własnym nazwiskiem, w mieszkaniu przy ulicy Filtrowej, w pełni przyjmując rolę autorytetu moralnego. 28 listopada 1939 roku Gestapo aresztuje go podczas generalnej obławy na polskie elity polityczne, przeprowadzonej w ramach „prewencyjnego oczyszczenia politycznego” zaplanowanego przez Hansa Franka. Rataj trafia na Pawiak, potem zostaje przewieziony na aleję Szucha (siedziba Gestapo) i jest przesłuchiwany – bez tortur, lecz pod presją psychologiczną. Gestapo uważa, że ma on kluczowe informacje o organizacji podziemnej.
W ramach AB-Aktion zostaje 21 czerwca 1940 roku wywieziony wraz z 357 innymi więźniami do lasu w Palmirach i tam zamordowany – rozstrzelany, podobnie jak (PPS), (mistrz olimpijski) i inni przedstawiciele elit politycznych II Rzeczypospolitej. Po wojnie (w 1946 roku) jego ciało identyfikuje córka – miał przy sobie medalik po matce. Dziś jego pamięć jest czczona: muzeum Rataja w Chłopach (jego rodzinnej wsi), ulica Macieja Rataja w Warszawie. Powojenne PSL, zmarginalizowane, a w 1949 roku przymusowo połączone z prokomunistycznym Stronnictwem Ludowym w ZSL, satelicie komunistycznej PZPR, pozostanie aż do 1989 roku utraconą gałęzią polskiej demokracji. Rataj jest jedną z głównych postaci historycznych, do których odwołuje się dzisiejsze PSL (polska partia ludowa po 1989 roku). Jego decyzja o pozostaniu w 1939 roku – pełne przyjęcie roli autorytetu moralnego z narażeniem życia – jest symbolem ofiary polskich elit politycznych w czasie wojny.
T01-092