, 46 lat, jest jednym z historycznych przywódców Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) – posłem od 1922 roku, dziennikarzem, redaktorem naczelnym „Robotnika”, organu PPS. Antykomunista, demokrata lewicowy, antyklerykał. Walczył w Legionach Piłsudskiego, ale w 1926 roku zerwał z sanacją – w latach 30. był jednym z najostrzejszych krytyków rządów pułkowników.
8 września 1939 roku, gdy zaczyna się oblężenie Warszawy, Niedziałkowski odmawia opuszczenia stolicy. 17 września, w dniu sowieckiej inwazji, publikuje w „Robotniku” (wydanie konspiracyjne) artykuł potępiający jednocześnie okupację nazistowską i sowiecką – stanowisko, które czyni go priorytetowym celem obu okupantów.
Po kapitulacji 28 września Niedziałkowski uczestniczy w tworzeniu konspiracyjnej Centrali PPS, która w listopadzie 1939 roku przyjmie nazwę WRN (Wolność-Równość-Niepodległość). WRN staje się socjalistycznym filarem Polskiego Państwa Podziemnego. Niedziałkowski jest jego intelektualną duszą: pisze programy polityczne, formułuje doktrynę demokratycznej jedności dla wyzwolonej Polski.
22 grudnia 1939 roku Gestapo aresztuje Niedziałkowskiego w jego mieszkaniu przy ulicy Poznańskiej. Zdradza go członek PPS, którego Niemcy przeciągnęli na swoją stronę. Trafia na Pawiak (więzienie przy ulicy Dzielnej), jest przesłuchiwany w alei Szucha (siedziba Gestapo). Hans Frank, poinformowany osobiście, nakazuje, by został „potraktowany z maksymalną surowością”. Pozostaje w więzieniu bez procesu. , sekretarz generalny WRN, musi teraz określić strategię partii.
WRN prowadzi dalej pracę polityczną pod kolegialnym kierownictwem, nie usiłując uwolnić Niedziałkowskiego. Kolegialne kierownictwo sprawują , i . Niedziałkowski pozostaje na Pawiaku. 21 czerwca 1940 roku zostaje wywieziony wraz z innymi więźniami Pawiaka do lasu w Palmirach (30 km na północny zachód od Warszawy) w ramach AB-Aktion i tam zamordowany: rozstrzelany m.in. razem z Januszem Kusocińskim (mistrzem olimpijskim w biegu na 10 000 m z Los Angeles 1932), Maciejem Ratajem (byłym marszałkiem Sejmu) i Henrykiem Brunem (przemysłowcem i byłym posłem). Ciała zostają pochowane we wspólnych grobach. Identyfikacja po wojnie, w 1946 roku, następuje dzięki dokumentom płatniczym (Niedziałkowski miał przy sobie weksle PPS) oraz zeznaniom świadków. WRN wychodzi z wojny cało. Pużak, przewodniczący Rady Jedności Narodowej (RJN) od 1944 roku, jest jednym z 16 przywódców polskich sądzonych w „procesie szesnastu” w czerwcu 1945 roku w Moskwie – zostaje skazany na 18 miesięcy, uwolniony, w 1947 roku ponownie aresztowany i umiera w więzieniu w Rawiczu w 1950 roku. Środowisko polityczne Niedziałkowskiego (socjaliści demokratyczni, antykomuniści) zostanie po wojnie systematycznie wyeliminowana przez polskich komunistów. Jego nazwisko nosi po 1989 roku jedna z głównych ulic Warszawy.
T01-084