Generał , 53 lata, dowodzi Armią „Poznań” od marca 1939 roku – 4 dywizje piechoty i 2 brygady kawalerii, około 100 000 ludzi rozmieszczonych w Wielkopolsce. Ceniony oficer sztabowy (komendant Wyższej Szkoły Wojennej od 1928 roku), już w maju 1939 roku bezskutecznie domagał się prewencyjnego odwrotu na Wisłę, uznając obronę wysuniętą za nie do utrzymania. Marszałek Rydz-Śmigły odmówił z powodów politycznych.
8 września Kutrzeba stwierdza, że Wehrmacht obszedł go od północy ( Küchlera) i od południa ( Reichenaua). Jego armii i Armii „Pomorze” (generał , wycofująca się na południe) grozi okrążenie przez Niemców pędzących na Warszawę. Łącznie Kutrzeba ma do dyspozycji około 175 000 ludzi o nienaruszonych siłach.
Proponuje Rydzowi-Śmigłemu masowe kontrnatarcie na południe, w kierunku Łodzi, by uderzyć w północne skrzydło 8 Armii niemieckiej generała Johannesa Blaskowitza (najbardziej odsłoniętej armii niemieckiej w ugrupowaniu Reichenau–Blaskowitz). Rydz-Śmigły waha się 3 dni. Decyzja zapada wieczorem 8 września: zielone światło. Kutrzeba musi wybrać kierunek i tempo.
Kutrzeba uderza z zaskoczenia na 20 km w stronę Łowicza, a następnie rozwija sukces w głąb. Wieczorem 9 września jego 14 pułków piechoty atakuje w kierunku południowym północne skrzydło 8 Armii niemieckiej, w rejonie Łęczycy, Piątku i Łowicza. Całkowite zaskoczenie taktyczne: niemiecka 30 Dywizja Piechoty zostaje mocno poturbowana: traci około 1 500 zabitych i 3 000 jeńców w dniach 9–10 września – bez precedensu w tej kampanii. Polacy posuwają się o 30 km. Ale Reichenau i reagują szybko: (Schmidt), 4 Dywizja Pancerna (Reinhardt) i cała grupa pancerna zostają skierowane na północ. W dniach 12–17 września do zmasowanych działań wkracza lotnictwo (Löhr) – mosty na Bzurze zostają zniszczone. Kutrzeba musi przejść do odwrotu w stronę Puszczy Kampinoskiej, by dotrzeć do Warszawy. W dniach 17–22 września jego armia zostaje stopniowo okrążona i zniszczona. Około 120 000 polskich jeńców i około 20 000 poległych lub rannych po stronie polskiej. Sam Kutrzeba z kilkoma tysiącami ludzi przedziera się do Warszawy 22 września. 28 września wynegocjuje kapitulację stolicy. Bitwa nad Bzurą jest największą bitwą kampanii wrześniowej – i dowodzi, że armie polskie mogły jeszcze uderzyć, ale brakowało im mobilności i osłony lotniczej.
T01-013