Jesienią 1941 roku getto warszawskie jest demograficznym piekłem okupowanej Europy. Zamknięte szczelnie w listopadzie 1940 roku, mieści prawie 460 000 Żydów na powierzchni około 3,4 km². Oficjalna racja żywnościowa spada do znikomego poziomu: zaledwie 1 100–1 200 kalorii dziennie, wobec ponad 2 600 dla Niemca. Już od lata 1941 roku ponad 5 000 osób umiera co miesiąc z głodu i tyfusu; od 1940 roku do połowy 1942 roku z głodu i chorób umiera około 83 000 ludzi.
Sprawa szkół jest nierozerwalnie związana z tą katastrofą. Po zamknięciu szkół żydowskich okupant zezwala we wrześniu 1941 roku Judenratowi (radzie żydowskiej, której przewodniczy ) na otwarcie około szesnastu szkół podstawowych. Ta legalna nauka pozostaje jednak marginalna i krótkotrwała: dzieci w wieku 10 lat i starsze są wciągane do pracy przymusowej. Większość nauczania odbywa się więc w konspiracji, w ramach sieci kompletów: małych grup liczących od 6 do 20 uczniów, które zbierają się w mieszkaniach lub w kuchniach dla ubogich finansowanych przez amerykański Joint (JDC) i CENTOS. Autor dziennika uosabia ten osaczony świat nauczycieli.
Dla tych nauczycieli prowadzenie lekcji jest wyborem egzystencjalnym: kontynuować – to ryzykować deportację, ale też dać dzieciom oparcie i powód, by wytrwać.
W zdecydowanej większości żydowscy nauczyciele w Warszawie utrzymali tajne nauczanie w ramach sieci kompletów, uznawane za duchowy opór. W 1941 roku działały setki małych grup uczniów, często ukrytych za kuchniami ludowymi i organizacjami opieki nad dziećmi, finansowanymi przez Joint i CENTOS. To nauczanie nie ocaliło ciał: od lata 1942 roku wielka deportacja do Treblinki unicestwiła niemal całą ludność getta, w tym dzieci i nauczycieli, a wśród nich autora dziennika Chaima Arona Kaplana. Zachowało jednak do końca życie intelektualne i godność, które naziści chcieli zniszczyć.
T09-011