Getto warszawskie zostało zamknięte 16 listopada 1940 roku. Okupant narzucił w nim Radę Żydowską (Judenrat) pod przewodnictwem Adama Czerniakowa oraz Żydowską Służbę Porządkową (Jüdischer Ordnungsdienst), policję wewnętrzną podporządkowaną władzom niemieckim. Bardzo szybko, wśród głodnej i przerażonej ludności, okupant zaczął też szukać informatorów: agentów zdolnych donosić o ukrytych dobrach, czarnym rynku, działalności konspiracyjnej czy zbiegach.
Najlepiej udokumentowanym zjawiskiem jest „Grupa 13” (Trzynastka), której nazwa pochodzi od siedziby przy ulicy Leszno 13. Założona w grudniu 1940 roku i kierowana przez Abrahama Gancwajcha, licząca od 300 do 400 ludzi w mundurach sieć, nazywana „żydowskim Gestapo”, podlegała bezpośrednio Sicherheitsdienst. Pod przykrywką biura do walki ze spekulacją wymuszała okup, szantażowała i denuncjowała. Dla mieszkańca zrujnowanego zamknięciem getta zostać informatorem oznaczało obietnicę odrobiny chleba, odroczenia, czasem ochrony dla bliskich – za cenę wysyłania innych na śmierć. Odmowa oznaczała dalsze wystawienie na głód i tyfus, które od lata 1941 roku miały zabijać ponad 5 000 osób miesięcznie.
Próba przejścia na „aryjską stronę” wymagała szczęścia, polskich kontaktów i pieniędzy, a nad uciekinierami wisiała groźba szantażystów (szmalcowników). Ten dylemat, rozpatrywany na poziomie anonimowej jednostki wśród setek tysięcy ludzi, ukazuje szare strefy przetrwania pod okupacją.
W getcie warszawskim zmuszona lub skuszona mniejszość zgodziła się służyć okupantowi jako informatorzy, lecz ogromna większość mieszkańców odrzuciła tę drogę. Najbardziej widoczne sieci kolaboracji – na czele z „Grupą 13” Abrahama Gancwajcha, liczącą około 300–400 ludzi i związaną z Sicherheitsdienst – były okryte pogardą i piętnowane przez prasę konspiracyjną; grupę rozwiązano w trakcie 1941 roku, a Gancwajch, po dalszej służbie Niemcom, zniknął bez wiarygodnego śladu od końca 1942 roku. Donosicielstwo pozostało więc zjawiskiem realnym, lecz marginalnym, osadzonym w szarych strefach głodu i strachu; nigdy nie stało się ono normą dla ludności, która w swej masie odmówiła wydawania swoich.
T06-047