Radziecki kołchoźnik z kolektywnego gospodarstwa na Ukrainie widzi jesienią 1941 roku, jak do jego wsi zbliża się linia frontu, wraz z nacierającą armią niemiecką. Całe życie spędził w tym kołchozie i zna każdy silos, każdą sztukę bydła powierzoną wspólnocie.
W latach 30. przeszedł przymusową kolektywizację, okupioną często głodem; wciąż gorzko wspomina krzywdy doznane od władzy, ale boi się też okupanta. Jego rodzina zależy od tegorocznych zbiorów, już zwiezionych lub jeszcze stojących na polu.
3 lipca 1941 roku ogłosił w przemówieniu radiowym politykę spalonej ziemi: w razie odwrotu nie zostawiać wrogowi „ani jednej lokomotywy, ani jednego wagonu, ani kilograma zboża, ani litra paliwa”. Władze lokalne przekazują rozkaz zniszczenia zbiorów i urządzeń, ewakuowania lub wybicia bydła oraz zorganizowania oporu na tyłach linii.
Niemcy są kilka dni marszu stąd. Kołchoźnik musi zdecydować o losie swojego gospodarstwa: spalić zbiory i budynki, jak nakazuje polecenie, zakopać zboże i ukryć część zwierząt, by wyżywić swoich bliskich, albo ruszyć na wschód, pędząc wspólne stado.
Na dużej części ukraińskiej wsi polecenie wykonano: zbiory, gospodarstwa i sprzęt spalono lub unieruchomiono, by nie zostawić nic nieprzyjacielowi. Wykonanie było jednak bardzo nierówne: tam, gdzie partia i NKWD nadzorowały ewakuację, miliony sztuk bydła, zapasy zboża i wyposażenie przemysłowe popłynęły na wschód; gdzie indziej błyskawiczne niemieckie natarcie lata 1941 roku wyprzedziło polecenia, a wielu chłopów ukryło żywność albo porzuciło ją nietkniętą. Dyrektywa pogłębiła niedobory na terenach okupowanych i przyczyniła się do głodu w czasie zimy. Niemcy z kolei przeprowadzali rekwizycje na wsi i krwawo mścili się na miejscowościach podejrzewanych o pomoc partyzantom; szeregi partyzantów rosły na spustoszonych terenach. Historycy szacują, że z głodu i przemocy na terytorium okupowanym zginęło kilka milionów radzieckich cywilów, ale nie potrafią dokładnie określić, jaka część przypada na samą politykę spalonej ziemi.
T09-062