Proboszcz T., kierujący parafią na przedmieściach Krakowa, ma 45 lat i przetrwał 2 lata okupacji. Nauczył się nie patrzeć na to, czego lepiej nie widzieć. Od kilku tygodni wie jednak, że żydowska rodzina – ojciec, matka i ich 2 dzieci – ukrywa się w piwnicy domu oddalonego o 200 metrów od jego plebanii.
Od dekretu z 15 października 1941 roku Generalne Gubernatorstwo karze śmiercią każdego, kto świadomie udziela schronienia Żydowi, który opuścił wyznaczoną mu dzielnicę; tej samej kary podlegają ci, którzy mu pomagają. Gestapo coraz częściej przeprowadza rewizje w okolicy, zwerbowano też informatorów. Dziś rano na plebanię przychodzi wezwanie na rutynową rozmowę z komisarzem dzielnicy. Proboszcz nie wie, czy Gestapo ma konkretny trop, czy to przypadkowa kontrola.
Proboszcz może zachować milczenie podczas rozmowy i zaprzeczyć, jakoby wiedział o jakichkolwiek nieprawidłowościach w sąsiedztwie; dyskretnie ostrzec rodzinę, zanim stawi się na wezwanie, by miała czas się przenieść; albo wyjawić Gestapo to, co wie, by uniknąć konsekwencji dla parafii i własnej rodziny.
Większość Polaków, którzy wiedzą o ukrywających się w sąsiedztwie Żydach, wybiera milczenie, w warunkach zbiorowej kary śmierci, jedynej tego rodzaju w okupowanej Europie. Szacuje się, że około 450 000 polskich Żydów otrzymuje w którymś momencie pomoc lub kryjówkę, co angażuje od 1 do 3 milionów Polaków. Kościół katolicki nie wydaje oficjalnej, scentralizowanej dyrektywy. Jedni księża wystawiają fałszywe świadectwa chrztu, inni wiedzą i nie działają, niektórzy denuncjują. Jad Waszem uznaje ponad 6 700 Polaków za Sprawiedliwych wśród Narodów Świata – najwięcej spośród wszystkich narodów – co świadczy zarazem o udzielonej pomocy i o skali potrzeb. Dylemat tego krakowskiego proboszcza jest dylematem setek tysięcy sąsiadów w okupowanej Polsce.
T09-082