Pakt niemiecko-sowiecki z 23 sierpnia 1939 roku przewidywał w tajnym protokole podział Polski: strefa niemiecka na zachód od linii Narwi, Wisły i Sanu, strefa sowiecka na wschód. Szybki przebieg wojny zmienia jednak rachuby. Po 17 września Armia Czerwona dotarła do uzgodnionej linii, a wojska niemieckie nawet nieco ją przekroczyły w rejonie Brześcia i Lublina. Konieczna jest korekta.
Co ważniejsze, Hitler chce włączyć do Niemiec więcej ziem polskich (przemysł górniczy Lubelszczyzny), a Stalin pragnie włączyć Litwę do swojej strefy wpływów – kraj neutralny, który protokół sierpniowy umieszczał w strefie niemieckiej. 25 września Stalin proponuje Berlinowi wymianę: Litwa w strefie sowieckiej w zamian za ziemie polskie (Lubelszczyznę, Suwalszczyznę) dla Niemiec.
27 września , 46 lat, od lutego 1938 roku niemiecki minister spraw zagranicznych, przylatuje do Moskwy specjalnym samolotem z delegacją liczącą 30 osób. O 22.00 przyjmują go na Kremlu sam Stalin, Mołotow i ambasador . Negocjacje trwają całą noc. Stalin wydaje przyjęcie, podczas którego uczestnicy wznoszą toast za „nową przyjaźń niemiecko-sowiecką, przypieczętowaną krwią”.
Ribbentrop i Mołotow podpisują 28 września 1939 roku o 5.00 rano niemiecko-sowiecki traktat o granicach i przyjaźni wraz ze wspólną deklaracją o pokoju. Traktat przewiduje: korektę granicy na linii Pisa–Narew–Bug–San (zamiast Narew–Wisła–San), przejście Litwy do strefy sowieckiej w zamian za Lubelszczyznę dla Niemiec oraz wspólną deklarację wzywającą Francję i Wielką Brytanię do zaprzestania „sztucznej wojny” i uznania faktów dokonanych w Polsce. Układ zostaje podpisany publicznie, powstaje słynne zdjęcie Ribbentropa, Mołotowa i Stalina. Traktatowi towarzyszą dodatkowy tajny protokół dotyczący Litwy oraz ustalenia gospodarcze (sowieckie dostawy zboża, ropy i rud w zamian za niemieckie obrabiarki), które będą podtrzymywać gospodarkę wojenną Rzeszy aż do rozpoczęcia operacji Barbarossa. Porozumienie to oznacza apogeum współpracy niemiecko-sowieckiej. Konsekwencje: Francja i Wielka Brytania odrzucają ofertę pokoju (10 października – przemówienie Daladiera, 12 października – przemówienie Chamberlaina); kraje bałtyckie (Estonia, Łotwa, Litwa) muszą w następnych tygodniach przyjąć bazy sowieckie, zanim w czerwcu 1940 roku zostaną zajęte przez ZSRR. Pakt z 28 września pozostaje w pamięci historycznej narodów Europy Środkowej jako drugie Monachium, które przypieczętowało zniknięcie Polski na 50 lat.
T01-042