, 72 lata, od 1925 roku arcybiskup metropolita krakowski, wywodzi się z wielkiego, starego rodu szlachty litewsko-polskiej – jego brat Eustachy był senatorem, a kuzyn Lew politykiem w Wilnie. W chwili inwazji jest jedną z 2 czołowych postaci duchowieństwa w Polsce (obok Hlonda) i jedyną, która decyduje się zostać.
6 września 1939 roku, gdy niemiecka pod dowództwem Lista zbliża się do Krakowa, Sapieha odrzuca zalecenia Watykanu, by wyjechał. Powie swemu sekretarzowi Stanisławowi Wrzoskowi: „Jeśli wyjadę, mój kler będzie prześladowany i pozbawiony obrony. Muszę zostać”. Wieczorem 6 września Wehrmacht wkracza do Krakowa. Kraków staje się stolicą Generalnego Gubernatorstwa 26 października, a osiada 7 listopada na Wawelu, 500 metrów od pałacu arcybiskupiego.
Sapieha pozostaje więc główną postacią kościelną w okupowanej Polsce, w bezpośrednim sąsiedztwie władz okupacyjnych. 6 listopada 1939 roku, w czasie Sonderaktion Krakau, Niemcy aresztują 184 profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i wywożą ich do Sachsenhausen; Sapieha interweniuje osobiście u Franka, u nuncjusza Cortesiego i w Watykanie. Musi teraz wybrać sposób sprawowania urzędu pod okupacją: ograniczyć się do pasterskiego minimum, czyli sakramentów i liturgii; prowadzić działania dyskretne, łączące dzieła konspiracyjne z tajnymi kontaktami; albo wejść na drogę otwartej, frontalnej opozycji. Którą drogę wybrać?
Sapieha wybiera działalność dyskretną: potajemnie organizuje zakazane seminarium, wspiera materialnie prześladowane rodziny i utrzymuje tajne kontakty z Watykanem. Odrzuca zaproszenia Franka na Wawel i wszelką przysięgę wobec władz, kontaktując się z nimi tylko w razie absolutnej konieczności. Pod naciskiem międzynarodowym, do którego przyłącza się Watykan, 8 lutego 1940 roku zostaje zwolnionych 101 profesorów powyżej 40. roku życia; pozostali zostają w obozie. Prowadzi konspiracyjne seminarium, którego wykłady i egzaminy odbywają się w pałacu arcybiskupim i do którego w 1942 roku dołącza młody robotnik z zakładów Solvay, , wyświęcony na księdza przez samego Sapiehę 1 listopada 1946 roku. (Wojtyła zostanie w 1978 roku papieżem Janem Pawłem II.) Sapieha organizuje sieć wsparcia finansowego dla rodzin deportowanych księży, uwięzionych uczonych i ukrywających się Żydów (w pałacu arcybiskupim znajdują schronienie Żydzi, co najmniej w latach 1942–1944). wynosi go do godności kardynała 18 lutego 1946 roku. Sapieha umiera w Krakowie 23 lipca 1951 roku, w wieku 84 lat. Toczy się obecnie jego proces beatyfikacyjny (otwarty w 2001 roku). Jego decyzję o pozostaniu w 1939 roku uznaje się dziś za jeden z najważniejszych aktów polskiego oporu moralnego.
T01-039