, 58 lat, jest prymasem Polski od 1926 roku – arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim (historyczna siedziba prymasów) i poznańskim. Kardynałem jest od 1927 roku, należy do salezjanów. Jako pierwszy hierarcha Kościoła w Polsce odrodzonej w 1918 roku wynegocjował z Piusem XI konkordat z 1925 roku między Stolicą Apostolską a Polską. W chwili inwazji przebywa w Poznaniu, kościelnej stolicy zachodniej Polski.
1 września Poznań leży 80 km od granicy niemieckiej, na bezpośredniej linii niemieckiego natarcia. 2 września nuncjusz apostolski przekazuje Hlondowi instrukcję Watykanu, sporządzoną przez sekretarza stanu Maglionego: „W razie okupacji biskupi polscy powinni unikać schwytania na miejscu – mogą stać się celem represji, a ich deportacja pozbawiłaby Kościół polski głowy”. 3 września Hlond opuszcza Poznań i jedzie do Warszawy. 6 września rząd polski wyraźnie prosi go o opuszczenie kraju: jego schwytanie przez Niemców byłoby katastrofą dla Kościoła i dla polskiego państwa na uchodźstwie, które ma stworzyć Sikorski.
Skoro decyzja o wyjeździe zapadła, pozostaje wybrać rolę, jaką Hlond odegra z zagranicy. Może uczynić z wygnania trybunę publiczną – odczyty, komunikaty, jawne piętnowanie niemieckich zbrodni; postawić na dyskretną dyplomację wobec Piusa XII i rządów państw, organizując przy tym pomoc materialną dla Polaków na uchodźstwie; albo spróbować potajemnie wrócić przez Węgry lub Słowację, by dzielić los narodu. Jaką postawę przyjąć?
Hlond łączy maksymalną aktywność publiczną – odczyty, komunikaty, jawne piętnowanie niemieckich zbrodni – z wyjazdem do Rzymu. Od 6 do 11 września przemieszcza się do Krzemieńca, a stamtąd do Czerniowiec (Rumunia). 21 września przybywa do Rzymu, gdzie przyjmuje go . W Rzymie, a potem w Lourdes (od czerwca 1940 roku, gdy Włochy przystępują do wojny) ogłasza komunikaty o prześladowaniach Kościoła polskiego – udokumentowane przez niego straty to 6 000 księży zabitych w czasie wojny, w tym 1 800 w samych obozach koncentracyjnych, czyli 25% duchowieństwa polskiego. W 2 wystąpieniach w Radiu Watykańskim (1940, 1942) wprost piętnuje Hitlera. Tymczasem biskupi Adam Sapieha (Kraków) i (Tarnów) odmówili wyjazdu i zostali w Polsce. 3 lutego 1944 roku Hlond zostaje aresztowany przez gestapo, internowany w Paryżu, potem w Bar-le-Duc i Wiedenbrück (Westfalia), a w kwietniu 1945 roku uwolniony przez Amerykanów. Wraca do Polski, do strefy okupacji sowieckiej, i godzi się z nową rzeczywistością – w tym z utratą Kresów Wschodnich na rzecz ZSRR. Umiera w październiku 1948 roku w Warszawie. Jego decyzja z września 1939 roku od razu budzi kontrowersje – niektórzy zarzucają mu, że porzucił swój naród, jak „pasterz, który ucieka od owiec”. Proces beatyfikacyjny rozpoczął się w 1992 roku i nadal trwa ze względu na spory o jego ucieczkę oraz o niektóre przedwojenne listy pasterskie, uznawane za problematyczne w kwestii żydowskiej.
T01-038