, 34 lata, jest jedną z najbardziej zaangażowanych polskich intelektualistek XX wieku. Jest córką Leona Wasilewskiego, ministra spraw zagranicznych w latach 1918–1919 i osobistego przyjaciela Piłsudskiego, a mimo to zerwała z dziedzictwem ojca i w latach 30. związała się z polskim ruchem komunistycznym. Uznana pisarka – jest autorką powieści „Ojczyzna” (1935) i „Ziemia w jarzmie” (1938) – należy do czołowych głosów rewolucyjnej lewicy w kraju. Należała do PPS-Lewicy, lewego skrzydła Polskiej Partii Socjalistycznej, a następnie zbliżyła się – nie wstępując do niej – do Komunistycznej Partii Polski, którą Stalin rozwiązał w 1938 roku.
Gdy 17 września 1939 roku następuje sowiecka inwazja, Wasilewska przebywa we Lwowie. Jej rozpoznawalność i komunistyczna przeszłość czynią z niej w oczach NKWD pierwszorzędny atut polityczny: znana polska intelektualistka, córka byłego ministra.
W październiku 1939 roku zostaje zaproszona do Moskwy, gdzie osobiście przyjmuje ją . W marcu 1940 roku zostaje wybrana na deputowaną do Rady Najwyższej ZSRR jako przedstawicielka Zachodniej Białorusi i staje się jednym z kluczowych pośredników między Polakami przebywającymi w ZSRR a rządem sowieckim.
Wasilewska musi wybrać strategię polityczną na pierwsze miesiące okupacji.
Wasilewska szczerze współpracuje z Moskwą. Od 1941 roku staje się główną organizatorką prosowieckich Polaków w ZSRR. W 1943 roku, po zerwaniu między Sikorskim a Stalinem na tle Katynia, zakłada Związek Patriotów Polskich (ZPP) – alternatywny polski rząd pod sowiecką kuratelą. W maju 1943 roku współtworzy 1 Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki (dywizja walczy u boku Armii Czerwonej – pod Lenino, a potem w Berlinie). Jest wiceprzewodniczącą PKWN (Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, lipiec 1944) – zalążka przyszłego komunistycznego rządu Polski. Ostatecznie jednak po 1945 roku pozostaje zmarginalizowana w komunistycznej Polsce – Stalin uzna ją za zbyt „niezależną”. Mieszka głównie na Ukrainie, w Kijowie. Umiera w lipcu 1964 roku w Kijowie. Kilkakrotnie rehabilitowana i potępiana, zależnie od polskiego reżimu. Dziś jej postać pozostaje głęboko kontrowersyjna: dla jednych to zdrada narodowa, dla innych polityczna trzeźwość.
T02-037