Bydgoszcz (po niemiecku Bromberg) to miasto przemysłowe liczące 140 000 mieszkańców na polskim Pomorzu, o mieszanym składzie etnicznym: 75 % Polaków, 25 % etnicznych Niemców (Volksdeutsche). Napięcia między wspólnotami są silne od 1936 roku, podsycane nazistowską propagandą o „piątej kolumnie” (Fünfte Kolonne). 1 września 1939 roku miasto znajduje się w strefie walk – mają się tam wycofać dywizje Armii „Pomorze” generała Władysława Bortnowskiego.
3 września 1939 roku około 10.00, gdy przez miasto przechodzą wycofujące się wojska polskie, z okien i dzwonnic padają strzały. Pochodzenie tych strzałów, tożsamość strzelców oraz reakcja żołnierzy i cywilów znajdą się w centrum sprzecznych relacji, które powstaną później. Chaotyczna walka uliczna trwa kilka godzin w mieście przesyconym nieufnością.
Już następnego dnia zabici z obu wspólnot stają się ważną stawką polityczną. Wehrmacht wchodzi do miasta 5 września. Każda ze stron natychmiast stworzy własną wersję: jedna piętnuje prowokację, druga – represje. Historyk zaś musi wybrać linię narracji, którą przekaże. Czy należy przyjąć jedną z 2 narodowych narracji, czy też przyjąć ujęcie, które uwzględnia przemoc po obu stronach?
Dzisiejsza historiografia, zgodnie z konsensusem (, , ), przyjmuje tezę o podwójnej przemocy. 3 września agenci Abwehry i członkowie mniejszości niemieckiej rzeczywiście strzelali do wycofujących się wojsk polskich, w akcji dywersyjnej przygotowanej przez niemiecki wywiad wojskowy, choć dokładna tożsamość strzelców pozostaje przedmiotem sporu. Odpowiedź polskich żołnierzy i części cywilów była nieproporcjonalna, lecz zrozumiała w kontekście walki ulicznej: część etnicznych Niemców zginęła w walce, innych zlinczowali polscy cywile, którzy sądzili, że rozpoznają w nich dywersantów. Według polskiego śledztwa z 2004 roku zginęło od 100 do 300 Niemców i około 40–50 Polaków. Niemieckie represje: po wejściu Wehrmachtu 5 września rozstrzelano kilkaset polskich cywilów i zakładników, a do końca 1939 roku zamordowano około 5 000 polskich cywilów z okręgu bydgoskiego. Przez całą wojnę nazistowska propaganda wykorzystywała „Bromberger Blutsonntag” („krwawą niedzielę w Bydgoszczy”) jako uzasadnienie Intelligenzaktion i szerzej polityki ludobójczej. W listopadzie 1939 roku propaganda nazistowska podała liczbę 5 400 zabitych w Polsce etnicznych Niemców, którą w lutym 1940 roku podniosła do 58 000; wiarygodne szacunki oscylują wokół 4 000 ofiar dla całej Polski.
T01-055