Intelligenzaktion (akcja przeciwko polskiej inteligencji) to ukierunkowana operacja ludobójcza, planowana przez Reichssicherheitshauptamt (RSHA) już od lata 1939 roku, w ramach akcji Tannenberg. Cel: fizyczne wyeliminowanie polskich elit – wykładowców uniwersyteckich, nauczycieli, lekarzy, księży, prawników, oficerów rezerwy, dziennikarzy, urzędników, ziemian. Doktryna: bez głowy naród polski nie będzie już mógł stawiać oporu.
Metoda: od 1936 roku w Berlinie sporządza się, dzięki informatorom z mniejszości niemieckiej (Volksdeutsche) w Polsce, Sonderfahndungsbuch Polen („Specjalną Księgę Gończą dla Polski”). 1 września 1939 roku listy te liczą 61 000 nazwisk. Z chwilą inwazji (5 grup operacyjnych) i Selbstschutz (lokalne niemieckie milicje etniczne, uzbrojone przez Heydricha) otrzymują rozkaz mordowania osób z list – bez procesu, natychmiast po ich zidentyfikowaniu.
Typowy nauczyciel z małego pomorskiego miasta – powiedzmy 38-letni, żonaty, ojciec 2 dzieci, czytelnik miejscowego dziennika „Pielgrzym” od 1925 roku, od 1932 roku prezes lokalnego oddziału Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP) – bardzo prawdopodobnie figuruje na tych listach. W pierwszych dniach okupacji (około 5–10 września) dowiaduje się od sąsiada, że widziano, jak znany w mieście Volksdeutsch przekazywał listę niemieckiemu komendantowi wojskowemu.
Według źródeł większość polskich inteligentów figurujących na listach zgłosiła się z własnej woli do komendantury z prośbą o zgodę na dalsze wykonywanie zawodu – już w pierwszych dniach, z niedowierzania lub w zamiarze „uregulowania na drodze administracyjnej” swojej sytuacji. To zaufanie do legalności kosztowało życie dziesiątki tysięcy spośród nich. Między wrześniem 1939 roku a wiosną 1940 roku Intelligenzaktion pochłonęła około 60 000–100 000 polskich ofiar (liczby powszechnie przyjmowane). Najlepiej udokumentowane masowe zbrodnie to: lasy piaśnickie (12 000–14 000 zamordowanych), Mniszek (10 000), Bydgoszcz (1 200 we wrześniu, głównie nauczyciele) i Stutthof (obóz koncentracyjny otwarty 2 września 1939 roku, głównie dla Polaków). 6 listopada 1939 roku w Krakowie Sonderaktion Krakau doprowadziła do wywiezienia 184 profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego do Sachsenhausen (35 z nich zmarło w więzieniu). Intelligenzaktion jest jednym z pierwszych ukierunkowanych ludobójstw II wojny światowej, udokumentowanym w sposób niepełny aż do otwarcia polskich archiwów (IPN) w latach 1990–2010.
T01-028