22 czerwca 1941 roku rozpoczęcie operacji Barbarossa zaskakuje Związek Radziecki. Na osi centralnej pancerne zagony Grupy Armii „Środek” feldmarszałka von Bocka pędzą na wschód: grupy pancerne Guderiana i Hotha zamykają okrążenie za Mińskiem, który pada około 28 czerwca 1941 roku. Kocioł białostocko-miński kosztuje Armię Czerwoną setki tysięcy jeńców. Stolica Białorusi zostaje zajęta tak szybko, że zorganizowana ewakuacja kończy się tam niepowodzeniem: ludność ucieka w chaosie, pod bombami.
To tempo wydarzeń ciąży na nauczycielach ze strefy przygranicznej. Rada do spraw Ewakuacji, powołana już 24 czerwca 1941 roku, jest organem kierującym przesiedleniami. Dalej na wschód, w miarę cofania się frontu, ewakuacja przybiera masowy charakter: od lipca do listopada 1941 roku około 1 523 przedsiębiorstwa zostają przeniesione wraz z załogami na Ural, nad Wołgę i na Syberię. Dla nauczyciela pójście za tym strumieniem oznacza dotarcie do Ufy, Taszkentu albo Swierdłowska.
Dylemat jest prawdziwy: wyruszyć w nieznane, porzucając swoją szkołę, albo zostać pod okupacją, której brutalności nie sposób przewidzieć.
Udokumentowanym, masowym zjawiskiem lata i jesieni 1941 roku była ewakuacja na wschód. Tam, gdzie – jak w Mińsku, który padł około 28 czerwca – ucieczka była chaotyczna i często niemożliwa, mieszkańcy znaleźli się w pułapce pod okupacją. Ale wszędzie, gdzie czas na to pozwolił, Rada do spraw Ewakuacji, utworzona 24 czerwca, zorganizowała przeniesienie na Ural i nad Wołgę około 1 523 przedsiębiorstw i milionów ludzi, w tym niezliczonych nauczycieli i ich uczniów, którzy wznowili naukę na zapleczu. Celowe niszczenie szkół przez pojedynczych nauczycieli było wyjątkiem, nie regułą.
T08-039