Jugosławia, rozgromiona i rozczłonkowana w kwietniu 1941 roku, zostaje podzielona między Niemcy, Włochy, Węgry, Bułgarię i Niezależne Państwo Chorwackie ustaszów. Szerzy się tam terror – masakry Serbów dokonywane przez ustaszów, niemieckie represje, prześladowania. Komunistyczna Partia Jugosławii Josipa Broza Tity, dotąd skrępowana linią neutralności wynikającą z paktu Ribbentrop–Mołotow, pozbywa się tych skrupułów wraz z inwazją na ZSRR 22 czerwca.
Tito musi zdecydować o momencie i formie walki zbrojnej. Natychmiastowe powstanie powszechne grozi rozgromieniem i masowymi represjami wobec cywilów; czekanie oznacza utratę impetu ludowego gniewu i oddanie pola serbskim nacjonalistom (czetnikom Mihailovicia), którzy także się organizują.
4 lipca 1941 roku zbiera się Komitet Centralny partii. Tito musi rozstrzygnąć: wezwać do powstania powszechnego i natychmiastowej wojny partyzanckiej; grać na zwłokę, ograniczając się do sabotażu i pracy konspiracyjnej; albo uzależnić działania od wcześniejszego porozumienia z czetnikami i rządem na uchodźstwie.
Tito wzywa do powstania powszechnego i natychmiastowej wojny partyzanckiej. 4 lipca 1941 partia komunistyczna wzywa do powstania; już 7 lipca wybucha ono w Serbii, a potem się rozszerza. Partyzanci Tity, wieloetniczny i zdyscyplinowany ruch, staną się najpotężniejszym ruchem oporu w okupowanej Europie, wiążąc dziesiątki dywizji Osi. Wybór natychmiastowej walki powoduje jednak także straszliwe niemieckie represje (100 rozstrzelanych zakładników za jednego zabitego żołnierza, jak w Kragujevacu w październiku) oraz wojnę domową z czetnikami, którzy częściowo przejdą na stronę antykomunistycznej kolaboracji. Po wyzwoleniu Tito stanie się władcą Jugosławii. Apel z lipca 1941 roku daje początek niezwykłemu ruchowi oporu – za cenę wybuchu wzajemnej przemocy.
T08-013