Przez pierwsze 11 dni operacji Barbarossa milczy. Rozmiar klęski – przełamany front, utracone miasta, setki tysięcy jeńców – oraz, być może, załamanie jego przekonań (nie chciał wierzyć w atak) pogrążają go w odrętwieniu; według kilku świadectw miał schronić się w daczy, obawiając się nawet aresztowania przez własne Politbiuro.
W najgorszym możliwym momencie najwyższa władza ZSRR milczy. A zdezorientowany naród potrzebuje kierunku. Stalin w końcu odzyskuje inicjatywę: tworzy Państwowy Komitet Obrony (GKO) i postanawia zwrócić się wprost do ludności, choć prawie nigdy nie przemawia w radiu.
3 lipca Stalin musi wybrać ton tego przełomowego wystąpienia: wygłosić klasyczne, wojownicze przemówienie ideologiczne, sławiące Partię i socjalizm; bądź, przeciwnie, przyjąć ton patriotyczny i braterski, wzywający do obrony rosyjskiej ojczyzny ponad ideologią; albo pomniejszyć rozmiar klęski, by nie demoralizować ludzi. Nadany ton wyznaczy kierunek mobilizacji całego narodu.
Stalin wygłasza patriotyczny i braterski apel o obronę ojczyzny. 3 lipca 1941 niepewnym głosem zaczyna słowami niespotykanymi dotąd w jego ustach: „Towarzysze! Obywatele! Bracia i siostry!” Przyznaje powagę sytuacji, wzywa do totalnej wojny ojczyźnianej, nakazuje politykę spalonej ziemi (nic nie zostawiać wrogowi) i tworzenie oddziałów partyzanckich na tyłach nieprzyjaciela. Odwołując się do ojczyzny, rosyjskiej historii i przetrwania narodu, a nie wyłącznie do doktryny, mobilizuje kraj ponad podziałami. Ten zwrot – „Wielka Wojna Ojczyźniana” – staje się mentalną ramą radzieckiego wysiłku wojennego. Od tej chwili Stalin twardo przejmuje stery, zarówno na dobre (mobilizacja), jak i na złe (bezlitosne represje wobec „defetystów”).
T08-012