1 września 1939, gdy tylko pancernik Schleswig-Holstein oddaje pierwsze salwy w kierunku Westerplatte, gauleiter Albert Forster, od 23 sierpnia głowa państwa Wolnego Miasta, ogłasza natychmiastowe przyłączenie Gdańska do Rzeszy. Policja i administracja, od miesięcy pozostające pod kontrolą narodowych socjalistów, od razu stosują niemieckie prawo. Społeczność żydowska, która w 1929 roku liczyła ponad 10 000 dusz, od początku roku sama organizowała swoją emigrację: transporty do Palestyny już od marca 1939, Kindertransport około 124 dzieci na Zachód. Zostaje już tylko około 1 700 Żydów, w większości starszych i ubogich.
Do urzędnika celnego w porcie zgłasza się kilku z nich: wciąż liczą na ważny paszport, wizę, miejsce na statku. Rozkazy są teraz jednoznaczne: zgłaszać, kontrolować, zatrzymywać.
Celnik ma niewielkie pole manewru. Może zastosować się do polecenia co do litery, przymknąć oko na nieprawidłowy dokument albo ograniczyć się do rutynowego posłuszeństwa, które niczego nie przyspiesza.
Ponieważ aneksja była natychmiastowa, a aparat administracyjny był już opanowany przez nazistów, przytłaczająca większość gdańskich urzędników stosowała się do poleceń Rzeszy. Nie udokumentowano, by tego dnia działała jakakolwiek morska siatka ucieczkowa zorganizowana przez współdziałających celników: legalne wyjazdy odbyły się w poprzednich miesiącach. Ostatnich Żydów gdańskich stopniowo ograbiano z mienia, a następnie deportowano; na początku 1941 roku gmina była już opustoszała, a jej członków wywieziono do Theresienstadt, Kraju Warty i Auschwitz. Obóz Stutthof, otwarty już 2 września 1939 w pobliżu miasta, służył początkowo do internowania polskiej elity i przeciwników reżimu. Indywidualny gest łaski był odosobnionym wyjątkiem, a nie elementem zorganizowanej siatki.
T01-113