W listopadzie 1941 roku generał od 3 miesięcy dowodzi Włoskim Korpusem Ekspedycyjnym w Rosji – około 62 000 ludzi walczących u boku Wehrmachtu na południu Ukrainy. Kampania letnia była ciężka; dywizje walczyły w Donbasie i wzdłuż dolnego Dońca. Teraz nadeszła jesień.
Problem jest prosty i brutalny: Niemcy obiecali dostarczyć wojskom włoskim niezbędny ekwipunek zimowy. Obietnica nie zostaje dotrzymana. Żołnierze CSIR mierzą się z zimą w letnich płaszczach i lekkich butach, bez walonków. Prognozy pogody zapowiadają temperatury poniżej -20 °C. Lekarze wojskowi odnotowują już pierwsze hospitalizacje z powodu odmrożeń.
Messe może prowadzić dalej działania ofensywne, jakich oczekuje dowództwo niemieckie, mimo bezpośredniego ryzyka dla swoich ludzi; skierować formalny protest zarówno do dowództwa niemieckiego, jak i do Rzymu, zawieszając działania do czasu dostarczenia ekwipunku; albo jednostronnie wycofać najbardziej narażone jednostki na zwarte pozycje obronne bez wcześniejszych konsultacji.
Messe zawiesza działania ofensywne i kieruje formalną notę zarówno do dowództwa niemieckiego (Rundstedta), jak i do Mussoliniego, wskazując, że jego ludzie nie mogą prowadzić wojny zimowej bez odpowiedniego ekwipunku. Niemcy przyjmują notę chłodno, uważając, że ich sojusznikom brakuje woli walki. Rzym obiecuje dostawy materiałów zimowych, które docierają kropla po kropli. Messe podtrzymuje protesty i chroni swoje najbardziej narażone jednostki. Ta decyzja oszczędza setki istnień. W grudniu 1942 i styczniu 1943 roku, gdy włoskie oddziały ARMIR, armii, która zastąpiła CSIR, załamują się nad Donem w podobnych warunkach, lecz bez podobnego oporu ze strony dowódcy, kontrast z ostrożnym postępowaniem Messego w 1941 roku jest często przywoływany przez włoskich historyków.
T09-080