Jesienią 1941 roku okupowana Serbia stoi w ogniu. Po inwazji na ZSRR 22 czerwca Komunistyczna Partia Jugosławii Tity wzywa do powstania, a na wzgórzach Szumadii, w wiejskim sercu Serbii, komunistyczni partyzanci i czetnicy Draży Mihailovicia nękają niemieckie garnizony. Wehrmacht, który dysponuje zaledwie kilkoma dywizjami, odpowiada skodyfikowanym terrorem: rozkaz Keitla (OKW) z 16 września 1941 roku nakazuje rozstrzelanie od 50 do 100 zakładników za każdego zabitego niemieckiego żołnierza, a generał Böhme ustala 10 października normę: 100 za zabitego i 50 za rannego.
Wieś to mikrokosmos, w którym wszyscy się znają. Powstańcy to często synowie, kuzyni, sąsiedzi; schodzą nocą po chleb, wiadomości i schronienie. Okupant obiecuje premie w dinarach za każdą informację prowadzącą do partyzanta i nakłada na każdą społeczność odpowiedzialność zbiorową, która godzi nie w winnego, lecz w pierwszych z brzegu cywilów. Donos może odwrócić grom od własnego przysiółka, lecz naraża zdradzonych; milczenie czyni współwinnym; ostrzeżenie partyzantów oznacza ryzyko utraty życia. Październik 1941 roku to pokazuje: w Kraljevie od 15 do 20 października zostaje rozstrzelanych około 2 000 mieszkańców; 21 października w Kragujevacu ponad 2 700 mężczyzn i chłopców zostaje zatrzymanych w łapance, a następnie zamordowanych w Szumaricach, w tym całe klasy licealistów prowadzone przez swoich nauczycieli.
Proporcja 100 do 1 nie jest abstrakcją: to maszyna do zabijania niewinnych. Dylemat chłopa nie ma w sobie nic teoretycznego.
Zdecydowana większość serbskich chłopów wybrała milczenie zamiast donosicielstwa, ze strachu przed represjami, ale także z solidarności lub wrogości wobec okupanta. Mniejszość współpracowała i informowała Niemców, jednak systematyczne donosicielstwo pozostało na wsi marginalne. Niemiecka polityka terroru, zamiast spacyfikować Serbię, osiągnęła szczyt w masakrach w Kraljevie (około 2 000 zabitych, 15–20 października 1941 roku) i w Kragujevacu (ponad 2 700 zabitych, w tym 144 licealistów, 21 października 1941 roku), w wykonaniu rozkazu Keitla z 16 września 1941 roku. W sumie w ramach represji Niemcy zamordowali w 1941 roku dziesiątki tysięcy serbskich cywilów. Te mordy, godząc na oślep, z czasem podsyciły opór, który miały złamać.
T09-013