Zaraz po ustanowieniu okupacji nazistowskie Niemcy organizują metodyczną grabież dóbr kultury w podbitych krajach. Wyspecjalizowana służba, Einsatzstab Reichsleiter (ERR), ma za zadanie konfiskować dzieła sztuki, biblioteki i kolekcje – zwłaszcza należące do Żydów, lóż masońskich i przeciwników – na rzecz muzeów Rzeszy i nazistowskich dygnitarzy (Hitlera, Göringa).
Wobec tego zagrożenia kustosze, kolekcjonerzy i właściciele muszą zareagować. Mogą ukryć lub wywieźć najcenniejsze dzieła (schronić je w strefie wolnej, za granicą, w tajnych składach), by uchronić je przed grabieżą. Mogą je zgłosić i zostawić na miejscu, z posłuszeństwa wobec przepisów lub ze strachu. Mogą też próbować wynegocjować z okupantem ich zachowanie.
Stawka jest zarazem kulturowa i moralna: uratować dziedzictwo kulturowe przed zorganizowanym rabunkiem, podczas gdy okupant dysponuje siłą i administracją. Muzea belgijskie i francuskie, a także kolekcje prywatne (zwłaszcza żydowskie, wkrótce zrabowane) są bezpośrednio zagrożone tym rabunkiem na wielką skalę.
Tam, gdzie było to możliwe, kustosze i właściciele postanowili ukryć lub wywieźć dzieła: wiele najważniejszych dzieł wywieziono i ukryto już w latach 1939–1940 (we Francji zbiory Luwru rozproszono po zamkach, w Belgii podjęto środki ochronne). Mimo to ERR przeprowadziła masową grabież, wymierzoną przede wszystkim w mienie odbierane Żydom (rabunek tego mienia przebiegał równolegle z pierwszymi antyżydowskimi zarządzeniami z jesieni 1940 roku). Dziesiątki tysięcy dzieł skonfiskowano i przewieziono do Niemiec. Nazistowska grabież kulturalna, jedna z największych w historii, stała się po wojnie przedmiotem ogromnych starań o restytucję, wciąż niezakończonych. Ukazała drapieżny i ideologiczny wymiar okupacji, nierozerwalnie związany z prześladowaniami.
T04-141