, 53 lata, od maja 1935 roku jest Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, czyli naczelnym dowódcą polskich sił zbrojnych, a zarazem pierwszym w kolejce do politycznej sukcesji w reżimie pułkowników. 17 września 1939 roku, 17 dni po niemieckiej inwazji, przebywa w Kutach, niewielkim miasteczku w Galicji, 5 km od granicy rumuńskiej, dokąd od 14 września wycofał się rząd polski.
Polskie armie zachodnie są rozbite (bitwa nad Bzurą wchodzi w fazę końcową); Warszawa jest oblężona, ale się trzyma; Modlin, Lwów i Hel jeszcze się bronią. Oficjalny plan odwrotu – „przedmoście rumuńskie” – zakłada skoncentrowanie resztek sił na południowym wschodzie i odbiór francuskich dostaw przez sojuszniczą Rumunię.
O 3.00 w nocy 17 września ambasador Polski w Moskwie zostaje wezwany na Kreml: wręcza mu notę, według której państwo polskie „przestało istnieć”, a wkracza, by „chronić ludność białoruską i ukraińską”. 6 armii sowieckich (około 600 000 ludzi) przekracza granicę o 4.00, bez formalnego wypowiedzenia wojny. W Kutach Rydz-Śmigły dowiaduje się o tym około 6.00. Ma jeszcze kilka godzin na wydanie ostatnich rozkazów, zanim przejdzie do Rumunii.
Rydz-Śmigły postanawia nie podejmować walki z Sowietami i wycofać się w stronę granicy rumuńskiej lub węgierskiej. Jego dyrektywa z rana 17 września (przekazana w urywanych transmisjach radiowych) brzmi: „Z Sowietami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony lub próby rozbrojenia oddziałów”. Rozkaz ma pozwolić uniknąć beznadziejnej wojny na 2 frontach i ocalić siły potrzebne do odbudowy polskiej armii za granicą. Skutek jest niejednoznaczny: niektóre jednostki (, obrońcy Grodna, generała Orlika-Rückemanna) mimo wszystko walczą z Sowietami. W ciągu następnych 10 dni bierze do niewoli około 250 000 polskich żołnierzy. Około 22 000 oficerów, policjantów i urzędników zostanie zamordowanych wiosną 1940 roku w Katyniu, Kalininie i Charkowie. Rydz-Śmigły przechodzi do Rumunii w nocy z 17 na 18 września i zostaje internowany. W 1941 roku potajemnie wraca do Polski i umiera w Warszawie w grudniu 1941 roku. Jego decyzja z 17 września pozostaje sporna w polskiej historiografii – zarzuca się jej, że przyspieszyła niewolę elity wojskowej.
T01-004