Jesienią 1941 roku Wehrmachtu i siły fińskie zamknęły pierścień wokół Leningradu. Hitler nie chce zdobywać miasta szturmem: zamierza je zagłodzić i zetrzeć z powierzchni ziemi. 8 września 1941 roku, w dniu zamknięcia lądowego okrążenia, bomby zapalające niszczą magazyny Badajewa, w których płonie kilka tysięcy ton mąki i cukru. W pułapce przed zimą znajduje się blisko 3 miliony cywilów, w tym setki tysięcy dzieci.
Kierownictwo miasta spoczywa na Andrieju Żdanowie, pierwszym sekretarzu partii w obwodzie, i na Radzie Wojskowej frontu. Wobec braku przygotowań do oblężenia zimowego zapasy żywności się wyczerpują, a rację chleba obniża się stopniowo. 20 listopada 1941 roku spada ona do najniższego poziomu: chleb staje się niemal jedynym pożywieniem, z domieszką 50–60% celulozy, otrąb i trocin sosnowych. Karta chlebowa dosłownie decyduje o tym, kto żyje, a kto umiera.
System kart dzieli ludność na kategorie. Pozostaje ustalić logikę tej hierarchii: przyznać największą porcję robotnikom zbrojeniowym i żołnierzom frontowym, ryzykując poświęcenie nieproduktywnych gąb? Chronić najpierw dzieci? A może narzucić jednakową rację dla wszystkich, nawet kosztem osłabienia tych, od których zależy militarne przetrwanie miasta?
Władze radzieckie uprzywilejowały robotników przemysłu zbrojeniowego i siły zbrojne. Od 20 listopada 1941 roku pracownicy fizyczni otrzymywali 250 gramów chleba dziennie, podczas gdy pracownicy biurowi, osoby na utrzymaniu i dzieci poniżej 12 lat dostawały tylko 125 gramów – najniższą rację. Śmiertelność gwałtownie wzrosła: pod koniec grudnia 1941 roku z głodu umierało codziennie około 3 000 osób. Zaopatrzenie nie przyszło z konwojów alianckich, lecz z „Drogi Życia” po zamarzniętym jeziorze Ładoga, otwartej 22 listopada 1941 roku, która umożliwiła ewakuację cywilów i dowóz skromnych ilości żywności. Oblężenie trwało blisko 900 dni; szacunki ofiar wśród ludności cywilnej wahają się od około 800 000 do miliona zmarłych, w ogromnej większości z głodu.
T09-016