ma 63 lata i od 2 marca 1939 roku jest papieżem jako . Zawodowy dyplomata – nuncjusz apostolski w Monachium w latach 1917–1925, potem w Berlinie w latach 1925–1929, wreszcie sekretarz stanu Watykanu za Piusa XI w latach 1930–1939 – zna Niemcy gruntownie i wynegocjował w 1933 roku konkordat z Hitlerem. W 1937 roku to on napisał dla Piusa XI antynazistowską encyklikę Mit brennender Sorge („Z palącą troską”), odczytaną z ambon we wszystkich parafiach katolickich w Niemczech.
Wybrany na 5 miesięcy przed wojną, od lata 1939 roku przygotowywał swoją pierwszą encyklikę, Summi Pontificatus, której tekst jest niemal gotowy 1 września. Porusza w niej kwestie natury społeczeństwa ludzkiego, jedności rodziny ludzkiej, potępienia totalitaryzmu i rasizmu oraz prawa narodów do istnienia.
Pozostaje konkretne pytanie, które staje przed nim w październiku: czy wymienić wprost nazistowskie Niemcy, inwazję na Polskę, los Żydów? Czy też poprzestać na ogólnym potępieniu, nikogo nie wymieniając, by zachować kanały dyplomatyczne i ochronę katolików w okupowanej Europie? Kuria jest podzielona: kardynał Maglione, sekretarz stanu, opowiada się za jednoznacznym napiętnowaniem, podczas gdy Tardini i Montini – późniejszy – z Sekretariatu Stanu opowiadają się za ostrożnością, w imię fizycznej ochrony ludności pod okupacją, a zwłaszcza 35 milionów katolików polskich i niemieckich.
potępia zasady (totalitaryzm, rasizm, pogardę dla prawa międzynarodowego), nie wymieniając mocarstw; jedyną wprost wymienioną nazwą jest Polska. Summi Pontificatus zostaje opublikowana 20 października 1939 roku. Tekst potępia „błędną doktrynę”, która czyni z rasizmu cnotę, piętnuje „potworne prześladowania” antychrześcijańskie i wymienia Polskę: „godzina ciemności panuje nad tym narodem, drogim Naszemu sercu”. Słowo „Niemcy” się w nim nie pojawia. Słowo „Żyd” również nie. Tekst jest rozpowszechniany po łacinie i w 12 językach. W okupowanej Polsce Niemcy natychmiast zakazują jego publicznego odczytywania. „Le Figaro”, „The New York Times” i „L'Osservatore Romano” poświęcają mu pierwsze strony. Spór o milczenie Piusa XII w czasie Holokaustu pozostaje jednym z najżywszych w historiografii. Obrońcy (Rychlak, otwarte archiwa 2020) podkreślają realne ryzyko zaostrzenia prześladowań, gdyby papież wymienił Hitlera; krytycy (Cornwell 1999, Goldhagen, Phayer) zarzucają mu moralną abdykację. Summi Pontificatus pozostaje najmocniejszym publicznym stanowiskiem Watykanu w całym okresie wojny.
T01-024