Po encyklice Summi Pontificatus z 20 października 1939 roku przygotowuje swoje kolejne wielkie wystąpienie publiczne: orędzie bożonarodzeniowe 1939 roku, skierowane do Kolegium Kardynałów i korpusu dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej. Przemówienie zostanie nadane przez Radio Watykańskie (założone w 1931 roku przez Marconiego), a następnie podchwycone przez media całego świata. Spodziewana publiczność: 200 milionów katolików.
Od inwazji na Polskę minęły 3 miesiące. Papież musi zdecydować: czy wymienić wprost zbrodnie popełniane w Polsce, o których Stolica Apostolska wie z nuncjatur i od polskich biskupów na uchodźstwie – mordowanie elit przez , pierwsze getta, masowe wysiedlenia, mordowanie księży i zakonnic; czy poruszyć los Żydów, których prześladowania się nasilają (pierwsze getto w Piotrkowie, oznaczanie gwiazdą w Kraju Warty od listopada); czy sformułować uniwersalną „doktrynę pokoju”, nie wskazując winnych, by zachować dyplomatyczne pole manewru Watykanu.
Kuria jest podzielona. Kardynał Maglione (sekretarz stanu) opowiada się za jawnym potępieniem, wspierany przez polskich biskupów na uchodźstwie (Hlond z Rzymu, memoriał z 6 listopada 1939 roku). Mons. (sekretarz do spraw nadzwyczajnych Kościoła) i mons. Giovanni Battista Montini (przyszły , substytut w Sekretariacie Stanu) optują za ostrożnością, wskazując na niebezpieczeństwo dla katolików pod okupacją w razie niemieckich represji.
Papież przez 7 tygodni osobiście redaguje tekst i sporządza 4 wersje. Przed nadaniem orędzia spotyka się indywidualnie z 17 osobami.
formułuje „dekalog pokoju” w 5 uniwersalnych zasadach – potępienie co do zasady, bez wskazywania winnych. W orędziu z 24 grudnia 1939 roku, wygłoszonym o godz. 11.30 po włosku, a następnie tłumaczonym, przedstawia „dekalog pokoju” w 5 zasadach: (1) poszanowanie niepodległości narodów; (2) stopniowe i powszechne rozbrojenie; (3) odbudowa międzynarodowych instytucji prawnych; (4) ochrona mniejszości etnicznych i religijnych; (5) zasada moralna jako fundament pokoju. Słowo „Polska” pada tylko raz – we fragmencie o uciskanych mniejszościach. Słów „Niemcy”, „Hitler”, „ZSRR”, „Stalin”, „Żyd” w tekście nie ma. Reakcje są rozbieżne: media brytyjskie i amerykańskie witają przemówienie jako pośrednie potępienie; Niemcy i Sowieci nazywają je „neutralnym”. Sikorski (rząd polski na uchodźstwie) telegrafuje: „Zbyt dyskretnie. Ojciec Święty powinien był nazwać kata po imieniu.” Zdaniem wielu historyków (Cornwell, Phayer) przemówienie z 24 grudnia 1939 roku wyznacza „drogę środka”, która będzie cechować Piusa XII przez całą wojnę – odmowę jawnego zaangażowania i trzymanie się ogólnych zasad. Według innych (Rychlak, Blet) jest to realistyczny wyraz dyplomacji ochronnej: nie narażać katolików pod okupacją przez prowokowanie represji. Spór pozostaje żywy aż do otwarcia archiwów watykańskich z okresu pontyfikatu Piusa XII w marcu 2020 roku.
T01-070