mieszka w miasteczku Bełżec, przy linii kolejowej łączącej Lublin ze Lwowem, na południowym wschodzie okupowanej Polski. W październiku 1941 roku pojawiają się esesmani i żądają od mieszkańców około 20 mężczyzn do pracy. Kozak jest jednym z nich. Od 1 listopada na terenie biegnącym wzdłuż bocznicy kolejowej wznosi drewniane baraki: długą, 50-metrową halę przylegającą do rampy, drugą, do której wprowadzi się przybyłych na rzekomą kąpiel, i trzecią, podzieloną na przedziały.
Robotami kieruje esesowski inżynier , a pilnują ich strażnicy. W ciągu zimy polscy robotnicy zaczynają rozumieć, że to, co budują, nie wygląda ani na obóz pracy, ani na koszary. Rampy prowadzą donikąd; rury, hermetyczne przedziały, samo rozmieszczenie baraków układają się w funkcję, której żadna tablica nie nazywa. Wkrótce Polaków odsuwa się od budowy i zastępuje przymusowo zatrudnionymi Żydami; Kozak i jego sąsiedzi, rozproszeni po miasteczku, widzieli jednak, jak instalacja rośnie, i domyślają się, do czego posłuży, gdy zaczną przyjeżdżać transporty.
W lutym 1942 roku instalacja jest prawie ukończona, a po okolicznych gospodarstwach krąży plotka. Kozak może spróbować przekazać to, co wie, polskiemu ruchowi oporu, Armii Krajowej, ryzykując donos i rozstrzelanie; milczeć i nie dać niczego po sobie poznać, jak tylu innych, których paraliżuje strach przed represjami; albo podjąć pojedynczy gest – sabotaż, ostrzeżenie dla zagrożonej ludności – który od razu ściągnąłby na niego uwagę SS.
Żadne źródło nie wskazuje, by przekazał to, co wiedział, lub podjął jakikolwiek gest: jak większość mieszkańców miasteczka, milczał w czasie okupacji. Przemówił dopiero po wojnie, zeznając przed sądem 14 października 1945 roku i opisując szczegółowo budowę pierwszych baraków z komorami gazowymi – jedną z nielicznych bezpośrednich relacji o wznoszeniu obozu. Innymi kanałami polski ruch oporu bardzo wcześnie zdobył jednak informacje o Bełżcu, a Polskie Państwo Podziemne przyczyniło się do ujawnienia światu jego charakteru. Bełżec, pierwszy ośrodek zagłady Akcji Reinhardt, działał od marca do grudnia 1942 roku: zamordowano w nim gazem od 430 000 do 500 000 Żydów, deportowanych z południa okupowanej Polski. Tajemnica była tam niemal całkowita: z setek tysięcy ofiar przeżyło tylko 7 więźniów Sonderkommando, a jedyną opublikowaną relacją ocalałego jest świadectwo Rudolfa Redera.
T10-068