Admirał od kwietnia 1941 roku kieruje sztabem Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii i w naczelnym dowództwie jest głosem floty w decydujących rozstrzygnięciach jesieni. Wychowany w klasycznej doktrynie morskiej, wie, co jest stawką, lepiej niż większość: amerykańskie embargo naftowe dusi rezerwy szacowane na około 2 lata zużycia, a każdy mijający miesiąc uszczupla ten margines.
Konferencja cesarska z 6 września ustaliła już harmonogram, ale ten upłynął bez rezultatu. W Waszyngtonie rozmowy ambasadora Kichisaburō Nomury z sekretarzem stanu Cordellem Hullem utknęły na kwestii, której nic nie rozwiązuje: wycofaniu wojsk z Chin, czego żądają Stany Zjednoczone.
Dla naczelnego dowództwa czas gra teraz przeciwko Japonii. Pora sprzyjająca operacjom na Pacyfiku się kończy, a dyplomacja i zegar wojskowy biegną w przeciwnych kierunkach.
5 listopada cesarz przewodniczy gozen kaigi („konferencji w obecności cesarza”). Przedłożony dokument uzależnia rozpoczęcie działań wojennych od fiaska rozmów przed ustalonym terminem. Nagano musi wybrać linię floty: przedłużać rokowania bez ultimatum i bez harmonogramu ataku; ugiąć się przed amerykańskimi warunkami, w tym wycofaniem z Chin; albo poprzeć przystąpienie do wojny z terminem ostatecznym, jeśli do końca listopada nie zostanie podpisane żadne porozumienie.
poparł marsz ku wojnie z wyznaczonym terminem: konferencja 5 listopada 1941 roku przyjęła „Wytyczne polityki cesarskiej”, przesądzając o drodze do wojny, a zarazem dając dyplomacji ostatni termin, około 30 listopada. 2 oferty, propozycje A i B, zatwierdzono jako ostatnie ustępstwa; Nomura przedstawił pierwszą 6 listopada, drugą 20 listopada. Notę Hulla z 26 listopada, potwierdzającą żądanie wycofania z Chin, w Tokio odebrano jako odrzucenie. Konferencja cesarska z 1 grudnia zatwierdziła decyzję o wojnie. Flota uderzeniowa już płynęła w stronę Hawajów; atak na Pearl Harbor nastąpił 7 grudnia. Harmonogram ustalony 5 listopada zablokował bieg wydarzeń: wobec braku porozumienia przed terminem decyzja wojskowa wchodziła w życie niemal automatycznie, zawężając pole manewru negocjatorów aż do wybuchu wojny.
T09-070