Na kilka tygodni przed Barbarossą niemieckie naczelne dowództwo przygotowało z inicjatywy Hitlera serię „zbrodniczych rozkazów”, mających uczynić z wojny na Wschodzie wojnę na wyniszczenie. Należy do nich Kommissarbefehl – „rozkaz o komisarzach” – z 6 czerwca 1941 roku, stosowany od 22 czerwca.
Tekst dotyczy komisarzy politycznych (politruków) Armii Czerwonej, oficerów odpowiedzialnych za ideologiczne kierowanie żołnierzami.
Ideologia nazistowska przedstawia ich jako ucieleśnienie „żydobolszewizmu” i „prawdziwych przywódców” sowieckiego oporu. Rozkaz nakazuje, by – wbrew wszelkim regułom prawa wojennego – pozbawić ich statusu jeńca i rozstrzelać natychmiast po schwytaniu.
Dla oficerów Wehrmachtu rozkaz stawia problem sumienia, który instytucja usiłuje rozstrzygnąć z góry: wykonać bez zastrzeżeń ten ewidentnie bezprawny rozkaz w imię posłuszeństwa i ideologii; po cichu go obejść z powodów moralnych lub wojskowych; albo przekazać go dalej, przymykając oko na jego stosowanie. Stawką jest postępowanie milionów żołnierzy wobec tego rozkazu.
W przeważającej większości przypadków rozkaz jest wykonywany bez zastrzeżeń, w imię posłuszeństwa: ponad 80% niemieckich dywizji na froncie wschodnim zgłasza egzekucje, a w pierwszych miesiącach Barbarossy tysiące schwytanych komisarzy zostaje rozstrzelanych na podstawie rozkazu, przy bezpośrednim udziale jednostek Wehrmachtu, a nie tylko SS. Nieliczni oficerowie go obchodzą, ale otwarte odmowy pozostają rzadkie. Rozkaz jest tak ewidentnie sprzeczny z prawem, że w końcu zostaje oficjalnie zawieszony w maju 1942 roku – nie ze skrupułów, lecz dlatego, że skłania sowieckich komisarzy i żołnierzy do walki do końca, zamiast się poddawać. Kommissarbefehl, podobnie jak dekret Barbarossa, dowodzi instytucjonalnego współudziału armii niemieckiej w zbrodniach na Wschodzie i po wojnie obala legendę o „czystym Wehrmachcie”.
T08-006