Obóz Stutthof zostaje otwarty 2 września 1939 roku – niecałe 24 godziny po inwazji. Powstaje na bagnistych terenach Mierzei Wiślanej, w pobliżu wsi Stutthof (dziś Sztutowo), 36 km na wschód od Gdańska. To pierwszy obóz nazistowski założony na terytorium polskim. Jego pierwotne zadanie, planowane od kwietnia 1939 roku przez Heinricha Himmlera w porozumieniu z gauleiterem Forsterem: wyeliminowanie polskich i żydowskich elit Gdańska i Pomorza, wskazanych w Sonderfahndungsbuch Polen.
Pierwszym komendantem jest SS-Sturmbannführer , lat 32, były pracownik banku, członek partii od 1929 roku. Początkowo dysponuje 150 esesmanami i korzysta z pracy około 40 niemieckich robotników cywilnych. Pierwsza przyjęta grupa to 150 Polaków aresztowanych w Gdańsku 1 września (głównie polskich urzędników pocztowych i kolejowych oraz celników). Codziennie autobusy przywożą kolejne setki więźniów.
Pauly musi ustalić reżim narzucony tej pierwszej fali polskich więźniów: czas pobytu, traktowanie, miejsce pracy przymusowej. Ścierają się różne logiki – przesłuchanie i selekcja zakończone zwolnieniami, długotrwałe wyzyskiwanie aż do wyczerpania albo doraźna likwidacja na wzór masowych mordów, jakich w terenie dokonują Einsatzgruppen. Wybrana metoda ukształtuje przeznaczenie obozu już od pierwszych dni.
Pauly narzuca długotrwałe więzienie bez procesu, brutalną pracę przymusową i eksterminację przez wyczerpanie. Według nazistowskiej typologii Stutthof jest wówczas obozem koncentracyjnym, a nie ośrodkiem zagłady. Reżim w Stutthofie: praca przymusowa 14 godzin dziennie (osuszanie bagien, wydobycie torfu, budowa baraków), racja około 600 kalorii dziennie, śmiertelność 30–40% w pierwszym roku (bez użycia gazu). Na 31 grudnia 1939 roku w obozie przebywa 3 500 więźniów. W szczytowym momencie (1944) w Stutthofie będzie przebywać 57 000 więźniów. Od czerwca 1944 roku obóz staje się ośrodkiem zagłady: powstają komory gazowe (Cyklon B), w których mordowane są węgierskie Żydówki przewiezione z Auschwitz. Łączny bilans obozu: według powszechnie przyjmowanych szacunków 63 000–65 000 ofiar, głównie Polaków i Żydów. W 1942 roku Pauly awansuje na komendanta Neuengamme; w 1946 roku Brytyjczycy skazują go w procesie hamburskim i w październiku 1946 roku zostaje powieszony. Stutthof pozostaje jednym z najważniejszych miejsc pamięci o Holokauście w Polsce – państwowe muzeum polskie powstaje tam w 1962 roku. Szczególny jest jego późny koniec: walki toczą się tam do 9 maja 1945 roku (2 dni po kapitulacji Niemiec), a ewakuacja jest śmiercionośna: ponad 25 000 więźniów, prawie połowa ewakuowanych, traci w niej życie; pod koniec kwietnia 1945 roku ponad 4 000 więźniów zostaje załadowanych na małe jednostki pływające i wysłanych w stronę Niemiec, a wielu ginie po drodze. Statek Cap Arcona, zatopiony przez RAF 3 maja 1945 roku, wiózł natomiast więźniów z Neuengamme.
T01-071