, 65 lat, rządzi Estonią od 1934 roku, od „konstytucyjnego” zamachu stanu, który wprowadził reżim półautorytarny, odległy od pierwotnego parlamentaryzmu; w 1938 roku został wybrany prezydentem na mocy nowej konstytucji. Kraj liczy 1,1 miliona mieszkańców, ma armię liczącą 16 000 żołnierzy w czynnej służbie, a 1 września 1939 roku ogłosił neutralność.
Kryzys wybucha wraz z ucieczką ORP „Orzeł”, który z Tallinna wymyka się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku. Moskwa natychmiast oskarża Estonię o „wadliwą neutralność” za to, że pozwoliła uciec polskiemu okrętowi podwodnemu, okrętowi strony walczącej. 24 września estoński minister spraw zagranicznych zostaje pilnie wezwany na Kreml, gdzie Mołotow wręcza mu ultimatum: podpisać traktat o wzajemnej pomocy, otwierający w Estonii sowieckie bazy wojskowe, w przeciwnym razie 160 000 żołnierzy armii Bałtyckiego Okręgu Wojskowego, już skoncentrowanych przy granicy, najedzie kraj.
Selter wraca do Tallinna 25 września, a Rada Państwa zebrana wokół Pätsa ocenia, że sytuacja jest bez wyjścia. Opór zbrojny jest niemożliwy: 16 000 ludzi przeciw 160 000; Londyn dał do zrozumienia półsłówkami, że nie może interweniować na Bałtyku; Helsinki nie mają środków na interwencję wojskową; a jakakolwiek ochrona niemiecka jest wykluczona, bo Berlin już oddał państwa bałtyckie Moskwie paktem z 23 sierpnia.
Päts musi podjąć decyzję 26 września.
Päts przyjmuje traktat, by ocalić nominalną niepodległość i zyskać czas. 28 września 1939 roku w Moskwie Selter podpisuje Traktat o wzajemnej pomocy między Estonią a ZSRR. Warunki: w Estonii może stacjonować 25 000 żołnierzy sowieckich; bazy morskie i lotnicze w Paldiski, Haapsalu i na wyspie Saaremaa; brak ingerencji w sprawy wewnętrzne Estonii (na papierze). 5 października podobny traktat podpisuje Łotwa. 10 października – Litwa (a ponadto Moskwa przekazuje Litwie Wilno, które Sowieci właśnie zdobyli przy podziale Polski). Sowieckie bazy wojskowe zaczynają działać. Przez 8 miesięcy nominalna suwerenność państw bałtyckich jest respektowana. Ale 16 czerwca 1940 roku Moskwa przedstawia drugie ultimatum: utworzenie rządów prosowieckich i zgoda na nieograniczony wjazd wojsk sowieckich. Päts się zgadza (nie ma wyboru). 6 sierpnia 1940 roku Estonia zostaje wcielona do ZSRR jako Estońska Socjalistyczna Republika Sowiecka. Päts zostaje aresztowany w lipcu 1940 roku przez NKWD, deportowany do Baszkirii, a potem do Kalinina. Umiera w 1956 roku w sowieckim szpitalu psychiatrycznym, nie ujrzawszy już Estonii. Jego szczątki zostają sprowadzone i pochowane w Tallinnie w 1990 roku, a jego pamięć zostaje w pełni zrehabilitowana po odzyskaniu niepodległości przez Estonię (1991). Decyzja z września 1939 roku pozostaje przedmiotem sporu historiograficznego: kapitulacja czy tragiczny realizm?
T01-054