16 października 1941 roku Moskwa przeżywała swój najczarniejszy dzień. Panzery Wehrmachtu znajdowały się zaledwie około 100 kilometrów od miasta, operacja Tajfun zagrażała stolicy, a państwo radzieckie nakazało masową ewakuację instytucji, fabryk i kadr w głąb kraju. Nastała „wielka panika”: przepełnione pociągi na dworcu Kazańskim, palone akta, pogłoski o rychłym upadku miasta. Moskiewski Uniwersytet Państwowy (MGU) otrzymał rozkaz ewakuacji. Dla studenta fizyki w wieku około 20 lat pytanie brzmiało: wsiąść do transportu, pobiec do punktu poboru czy dać się zatrudnić w demontowanej fabryce?
Ewakuacja uniwersytetów była niebywałym wysiłkiem logistycznym. MGU wyjechał najpierw do Aszchabadu w Turkmenii, na skraj pustyni Karakum, a do Swierdłowska na Uralu dotarł dopiero latem 1942 roku. Wagony bydlęce, zimno, głód, tyfus, tygodnie podróży – taka była codzienność przesiedleńców.
Ta migracja wpisywała się w największy transfer przemysłowy w historii: pod egidą Rady do spraw Ewakuacji w latach 1941–1942 przewieziono ponad 1 500 wielkich przedsiębiorstw oraz od 10 do 16 milionów ludzi na Ural, Syberię, do Kazachstanu i Azji Środkowej. Dla młodzieży każda droga miała swój ciężar: zaciągnięcie się groziło trafieniem do opołczenia, czyli słabo uzbrojonych dywizji pospolitego ruszenia, ponoszących przerażające straty; fabryka narzucała 11- lub 12-godzinny dzień pracy; uniwersytet oznaczał niepewne wygnanie.
Większość studentów i wykładowców wielkich uczelni radzieckich podążyła za ewakuacją zorganizowaną przez państwo. MGU wyjechał jesienią 1941 roku do Aszchabadu, latem 1942 roku został przeniesiony do Swierdłowska, gdzie prowadził zajęcia, a w 1943 roku wrócił do Moskwy. Ewakuacja ocaliła naukową elitę kraju za cenę wyczerpującego wygnania, naznaczonego głodem, zimnem i chorobami; wielu absolwentów z tamtych lat zasiliło później radzieckie badania naukowe i przemysł wojenny.
T09-012