Po pokoju moskiewskim, podpisanym 12 marca 1940 roku, Finlandia oddaje ZSRR około 35 000 km²: Przesmyk Karelski, Wyborg z okolicami, północne brzegi jeziora Ładoga wokół Sortavali, a także ziemie Salla i Kuusamo. Dotyczy to 422 000 osób, czyli 12% całej ludności Finlandii.
Już od 27 lutego 1940 roku – jeszcze przed podpisaniem pokoju – rząd Rytiego organizuje ewakuację karelskiej ludności cywilnej. Przyszły status tych mieszkańców pozostaje niepewny: czy Moskwa zgodzi się, by zostali na miejscu? czy możliwe będzie podwójne obywatelstwo? czy narzucone zostanie obywatelstwo sowieckie? Dla każdej rodziny stawka jest bezpośrednia: chodzi o naród, język, kulturę i wiarę luterańską – oraz o dom, który trzeba opuścić albo którego trzeba bronić.
Operacja, nadzorowana przez władze prowincji helsińskiej pod kierunkiem Kustaa Kemppainena, opiera się na specjalnych transportach kolejowych. Ewakuowana rodzina miałaby 2 dni na spakowanie tobołka o wadze do 80 kg, po czym zostałaby przewieziona do prowincji wewnętrznych, które mają ją przyjąć: Häme, Ostrobotnii i Päijät-Häme. Po przyjeździe nic nie jest gotowe: na ewakuowanych nie czeka żadne mieszkanie, a władze lokalne musiałyby rekwirować pokoje u mieszkańców. Wyjechać jak najszybciej z minimum dobytku, zostać i zaakceptować nową suwerenność albo próbować zachować majątek na miejscu w nadziei na powrót – wybór należy do każdej rodziny.
Każda rodzina karelska musi dokonać wyboru.
99% Karelów wyjeżdża natychmiast z minimum dobytku i godzi się na nowe życie w głębi Finlandii. Między końcem lutego a końcem marca 1940 roku ewakuowanych zostaje 422 000 osób – to logistyczna operacja bez precedensu w historii Finlandii, oparta na 370 specjalnych transportach kolejowych. Oficjalne rozumowanie okazuje się trafne: Moskwa odmawia podwójnego obywatelstwa, a Karelowie nie mogą zostać jako obywatele sowieccy; trzeba ocalić ten fiński naród karelski. Straty w drodze: 230 potwierdzonych zgonów (wypadki, zawały serca, wychłodzenie u najstarszych). Z dniem 1 kwietnia 1940 roku wszyscy Karelowie są osiedleni w głębi Finlandii. Program osiedleńczy: ustawa o pozyskiwaniu ziemi dla ewakuowanych (czerwiec 1940), która rozdziela 35 000 nowych gospodarstw w prowincjach Häme i Ostrobotnia – finansowana z nadzwyczajnego podatku majątkowego (10% kapitału wszystkich nieewakuowanych Finów). Kultura karelska przetrwa: gazety, szkoły, karelskie parafie prawosławne. Do dziś w Finlandii mieszka około 150 000 bezpośrednich potomków ewakuowanych, którzy mają świadomość swojego pochodzenia. Podczas wojny kontynuacyjnej (1941–1944) Finlandia odzyskuje Karelię; 300 000 Karelów wraca do domów. Jednak w czerwcu 1944 roku, po klęsce, następuje druga ewakuacja: ten sam protokół, te same 422 000 osób. Karelia pozostaje rosyjska.
T02-054