10 czerwca 1940 roku o 18.00 pojawia się na balkonie Palazzo Venezia, by ogłosić wejście Włoch do wojny po stronie Niemiec. Tłum zwołała Narodowa Partia Faszystowska – propaganda będzie mówić o pół miliona osób, choć ostrożne szacunki podają liczbę wyraźnie mniejszą.
Za plecami Duce stoi 18 lat masowych widowisk. Plac Wenecki to zwykła scena jego wielkich przemówień, a każde słowo jest ważone pod kątem efektu. Tego samego dnia około 16.30 ambasadorom Francji i Wielkiej Brytanii wręczono wypowiedzenie wojny, a stan wojny zacznie obowiązywać o północy. Głośniki przekazują przemówienie na całe Włochy, a kamery Istituto Luce rejestrują scenę do kronik filmowych.
Ta chwila to także zakład o nastroje społeczne. Część Włoch – Kościół, część elit, wielu zwykłych ludzi – obawia się tej wojny. Mussolini musi wybrać rejestr: porwać tłum ogarnięty wojennym entuzjazmem czy przemówić poważniej, tak by podzielić ze słuchaczami ciężar decyzji.
Mussolini wybrał rejestr triumfalny i mobilizujący: „Żołnierze lądu, morza i powietrza! Godzina wyznaczona przez los wybija na niebie naszej ojczyzny. Godzina nieodwołalnych decyzji”. Kilku świadków odnotowało jednak, że tłum był mniej rozentuzjazmowany niż zwykle: u wielu Włochów przeważał niepokój. Tego samego dnia Roosevelt streścił aliancką ocenę w przemówieniu w Charlottesville: „ręka, która trzymała sztylet, wbiła go w plecy sąsiada”. Obraz oportunistycznych Włoch, które uderzyły w leżącą już na ziemi Francję, na trwałe przylgnął do wejścia do wojny 10 czerwca. Balkon Palazzo Venezia pozostał ikoną reżimu; jego przeciwieństwem stało się w kwietniu 1945 roku ciało Mussoliniego, powieszone głową w dół na Piazzale Loreto w Mediolanie. Między jednym obrazem a drugim minęło 5 lat wojny, do której Włochy nie miały ani środków, ani zapału.
T04-012