W okupowanym Paryżu konsjerżka zajmuje szczególną pozycję, na styku sfery prywatnej i władzy. Ze swojej stróżówki, tuż przy jedynym wejściu, widzi, kto wchodzi i wychodzi, rozdaje pocztę, zna zwyczaje każdego lokatora. Ta funkcja strażniczki progu czyni z niej w oczach francuskiej policji i okupanta (Kommandantur, Feldgendarmerie) świadka pierwszorzędnej wagi. Dziennikarz i dokumentalista oszacował liczbę listów z donosami, skierowanych w czasie wojny do Gestapo lub policji, na kilka milionów.
Donosicielstwo jest aktywnie zachęcane: okupant obiecuje nagrody (za alianckiego lotnika płaci się kilka tysięcy franków). Dochodzą do tego motywy bardziej przyziemne: sąsiedzkie urazy, antysemityzm, spory o pieniądze lub mieszkanie. Anonimowe listy pochodzą raczej ze środowisk skromnych, natomiast osoby z wyższych sfer chętnie podpisują swoje donosy. Ta pozycja nadzorcza predysponuje jednak w równej mierze do ochrony, co do zdrady: wiele z nich osłania żydowskich lokatorów albo ostrzega przed zapowiedzianą rewizją.
Codzienny dylemat konsjerżki streszcza dylemat milionów zwykłych Francuzów: wobec podejrzanego zachowania – czy podsycać machinę represji, milczeć, czy zaryzykować i ostrzec?
Zdecydowana większość paryskich konsjerżek nie donosiła: milczenie i bierna niewspółpraca były normą, a wiele z nich wręcz chroniło żydowskich lub poszukiwanych lokatorów. Mniejszość rzeczywiście informowała, czasem za pieniądze, czasem z antysemityzmu lub z urazy, podsycając miliony doniesień kierowanych w czasie okupacji do francuskiej policji i władz niemieckich. Postać „konsjerżki-donosicielki” została po wojnie w dużej mierze wyolbrzymiona; historycy pokazują, że ta funkcja predysponowała w równym stopniu do pomocy, co do zdrady. Donosicielstwo pozostaje jednym z najmroczniejszych i najczęściej badanych aspektów życia społecznego Francji w „czarnych latach”.
T09-008