Wiosną 1941 roku Stalin obawia się ponad wszystko wojny na 2 frontach. Na zachodzie rośnie zagrożenie niemieckie, choć on nie chce w nie w pełni uwierzyć. Na wschodzie cesarska Japonia – przeciwnik ZSRR w krwawych starciach granicznych nad Chałchyn Goł w 1939 roku – wciąż wisi niczym miecz Damoklesa nad Syberią i sowieckim Dalekim Wschodem.
Japoński minister spraw zagranicznych przemierza Europę. Po wizycie w Berlinie i Rzymie zatrzymuje się w Moskwie. Japonia także ma interes w zabezpieczeniu się: uwikłana w wojnę w Chinach i spoglądająca łakomie na zasoby Azji Południowo-Wschodniej i Pacyfiku, nie chce narażać się na konflikt z ZSRR za plecami.
Interesy się zbiegają. Pakt o neutralności zabezpieczyłby tyły obu mocarstw: Stalin mógłby w razie potrzeby przerzucić swoje dywizje syberyjskie na zachód; Tokio miałoby wolne ręce na południu. Pozostają kwestie sporne – Mandżuria, Mongolia, dawna rywalizacja.
W połowie kwietnia projekt porozumienia leży na stole. Stalin musi zdecydować, czy przypieczętuje ten pakt z wczorajszym wrogiem.
Stalin podpisał pakt o neutralności z Japonią: 13 kwietnia 1941 roku w Moskwie podpisali go Mołotow w imieniu ZSRR i Matsuoka w imieniu Japonii. Umowa, zawarta na 5 lat, zobowiązywała każdą ze stron do zachowania neutralności, jeśli druga zostanie zaatakowana przez państwo trzecie; dołączona deklaracja wzajemnie uznawała status quo w Mandżukuo i Mongolii. Stalin, który rzadko pokazywał się przed zagranicznymi dyplomatami, sam odprowadził Matsuokę na dworzec – był to gest wyrachowany, mający podkreślić wagę traktatu. Znaczenie paktu było ogromne: po rozpoczęciu operacji Barbarossa pozwolił on Stalinowi przerzucić jesienią 1941 roku dywizje z Dalekiego Wschodu pod Moskwę, co przyczyniło się do ocalenia stolicy. Japonia zaś zwróciła się ku Pacyfikowi i uderzyła na Pearl Harbor.
T07-037