W połowie sierpnia 1941 roku straciła już miliony ludzi – zabitych, rannych lub wziętych do niewoli w okrążeniach operacji Barbarossa. Poddają się nawet generałowie; niemiecka propaganda pokazuje jeńców wysokiej rangi, w tym – co odbiło się szerokim echem – Jakowa Dżugaszwilego, rodzonego syna Stalina, wziętego do niewoli w lipcu. Niemieckie ulotki zrzucane na sowieckie linie wychwalają dobre traktowanie jeńców, by przyspieszyć kapitulacje.
Dla sowieckiego dyktatora to wykrwawianie się armii i kolejne kapitulacje zagrażają samej spójności frontu. Doktryna i stalinowski terror nie tolerują ani cofania się, ani kapitulacji, a kryzys wymusza rozstrzygnięcie, jak surowe represje zastosować.
Stalin i Stawka muszą zdecydować o karze: poprzestać na zwykłych karach wojskowych wobec dezerterów; wydać bezlitosny rozkaz, który każdego żołnierza wziętego do niewoli uznaje za zdrajcę, a karą obejmuje nawet jego bliskich; albo postawić na zachętę i patriotyczną propagandę zamiast terroru. Wybór określi stosunek państwa sowieckiego do własnych żołnierzy.
Stalin wydaje rozkaz uznający każdego wziętego do niewoli za zdrajcę i karzący jego otoczenie. W jego ocenie sytuacja wymaga odpowiedzi o bezprecedensowej surowości, godzącej nie tylko w uciekinierów, ale i w ich rodziny. Rozkaz nr 270 z 16 sierpnia 1941 roku uznaje za „zdrajców ojczyzny” dowódców i komisarzy, którzy się poddają, nakazuje rozstrzeliwać ich na miejscu i przewiduje aresztowanie rodzin oficerów w niewoli oraz pozbawienie pomocy rodzin żołnierzy wziętych do niewoli. W połączeniu z oddziałami zaporowymi (które strzelają do uciekinierów) i trybunałami doraźnymi wprowadza terror mający uniemożliwić jakiekolwiek poddanie się. Rozkaz usztywnia sowiecki opór – poddanie się staje się groźniejsze niż walka – ale kosztem dodatkowych cierpień jeńców i ich rodzin, które padają ofiarą zarówno wroga, jak i własnego państwa. Rozkaz nr 270 ilustruje brutalność systemu stalinowskiego na wojnie, jako lustrzane odbicie zbrodni okupanta.
T08-023