Od XVIII wieku liczna wspólnota Niemców nadwołżańskich, potomków kolonistów zaproszonych przez Katarzynę II, żyje w autonomicznej republice nad brzegami rzeki, w sercu ZSRR. Od pokoleń są obywatelami sowieckimi i nie mają żadnych związków z Rzeszą. Jednak niemiecka inwazja budzi – w stalinowskiej logice zbiorowego podejrzenia – lęk przed „piątą kolumną”.
W miarę jak Wehrmacht posuwa się naprzód, Stalin i szef NKWD uznają ludność pochodzenia niemieckiego za zagrożenie z zasady – bez cienia dowodu nielojalności. Sowiecki aparat represji, od dawna wprawny w postępowaniu z „elementami podejrzanymi”, jest w stanie działać na wielką skalę.
Władza sowiecka musi zdecydować o ich losie: pozostawić ich na miejscu pod zwykłym nadzorem; usunąć jedynie osoby uznane za podejrzane; albo uderzyć w całą wspólnotę ze względu na pochodzenie etniczne. Decyzja, podjęta w skali państwa policyjnego, może dotknąć setek tysięcy ludzi wyłącznie z powodu ich pochodzenia.
Stalin nakazuje masową deportację całej wspólnoty, według kryterium etnicznego: sowiecka machina represji, wprawna w przymusowych przesiedleniach narodów, rusza do działania. Dekret z 28 sierpnia 1941 roku nakazuje rozwiązanie republiki autonomicznej i deportację wszystkich Niemców nadwołżańskich – około 400 000 osób, spośród prawie miliona etnicznych Niemców w ZSRR – na Syberię i do Kazachstanu, w brutalnych warunkach i przy wysokiej śmiertelności. Wielu mężczyzn trafi później do „armii pracy” (Trudarmija), formy pracy przymusowej. Ta prewencyjna deportacja, oparta wyłącznie na przynależności etnicznej, otwiera serię przesiedleń całych narodów zarządzonych przez Stalina w czasie wojny (Czeczeni, Tatarzy krymscy, Kałmucy…). Zrehabilitowani dopiero po latach, Niemcy nadwołżańscy nigdy nie odzyskają swojej republiki. Epizod ten przypomina, że wojna na Wschodzie była także teatrem sowieckich zbrodni masowych wymierzonych we własną ludność ZSRR.
T08-026