Wolne Miasto Gdańsk, podlegające Lidze Narodów, lecz zamieszkane w przytłaczającej większości przez Niemców, stało się ogniskiem kryzysu. Jego Senat, zdominowany przez miejscowych nazistów Alberta Forstera, mnoży prowokacje: potajemnie sprowadza broń, tworzy milicje paramilitarne, szykanuje polskich urzędników.
Polska ma w Gdańsku swoje prawa – w zakresie ceł, dostępu do portu i przedstawicielstwa dyplomatycznego – i zamierza ich bronić. Latem 1939 roku wybucha spór o polskich inspektorów celnych, których władze Gdańska chcą usunąć. Sprawa staje się próbą woli.
Rząd Becka musi odmierzyć swoją odpowiedź. Postawić Gdańskowi stanowcze ultimatum, ostrzegając, że wszelka próba aneksji lub naruszenia polskich praw zostanie uznana za casus belli? Pójść na ugodę, by nie dawać Berlinowi pretekstu do interwencji? A może odpowiedzieć umiarkowaną stanowczością, broniąc polskich praw ale nie dając się wciągnąć w licytację? Każdy incydent w Gdańsku może stać się iskrą, a cała Europa czeka na reakcję Warszawy.
Warszawa kieruje do Gdańska ultimatum i każde naruszenie swoich praw uznaje za casus belli: 4 sierpnia 1939 roku, gdy gdańska straż celna chce odsunąć polskich inspektorów, rząd polski żąda zapewnienia do godziny 18 następnego dnia, że będą mogli wykonywać swoje obowiązki, i zapowiada, że w przeciwnym razie zareaguje w sposób jak najbardziej energiczny; Senat Gdańska ustępuje. 10 sierpnia Warszawa odpowiada Berlinowi, że każdą interwencję Rzeszy na szkodę polskich praw w Gdańsku uznałaby za akt agresji. Spór o cła wygasa tymczasowo, lecz napięcie pozostaje: Gdańsk wciąż jest lontem, który Hitler zamierza podpalić. Polska stanowczość, wsparta brytyjską gwarancją, przekreśla szanse na rozwiązanie w drodze negocjacji i przybliża termin wojny. Berlin ze swej strony nadal podsyca napięcia w Gdańsku, czyniąc z Gdańska oficjalny pretekst swoich żądań.
T00-024