Latem 1941 roku region białostocki, od 1939 roku krótko pod władzą radziecką, przechodzi pod okupację niemiecką w ślad za operacją Barbarossa. Na tym terytorium, gdzie nakładają się świeża okupacja radziecka, nazistowska propaganda łącząca Żydów z komunizmem i dawne napięcia, przetacza się fala pogromów wymierzonych w społeczności żydowskie.
W Jedwabnem, małym miasteczku, w którym ludność polska i żydowska długo mieszkały obok siebie, do masakry dochodzi 10 lipca 1941 roku. Żydzi zostają zgromadzeni, poniżeni, zmuszeni do zniszczenia pomnika Lenina, a następnie zamknięci w stodole, która zostaje podpalona. Zbrodnia dokonuje się w obecności niemieckiego okupanta, lecz udział poszczególnych sił – okupanta i miejscowej ludności – jest przedmiotem zaciekłego sporu.
Odpowiedzialność za tę masakrę stanowi sedno kontrowersji, która wstrząsnęła Polską: kto decyduje i kto wykonuje w Jedwabnem? Niemiecki okupant, który organizuje i rozkazuje; miejscowi mieszkańcy, którzy działają z własnej inicjatywy; czy też połączenie, w którym okupant zachęca, a ludność dokonuje zbrodni?
Odpowiedź przyjmowana przez historiografię to połączenie: okupant zachęca, ludność dokonuje zbrodni, a spór o proporcje trwa. Zbrodni dokonali w przeważającej mierze polscy mieszkańcy miasta i okolic, ale w obecności niemieckiego okupanta. Książka Sąsiedzi Jana T. Grossa (2000) uświadomiła szerokiej opinii publicznej, że masakry dokonali Polacy na swoich żydowskich sąsiadach, rozbijając obraz Polski będącej wyłącznie ofiarą. Śledztwo Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) potwierdziło współudział „Niemców i polskich mieszkańców”, ustalając „co najmniej 340” ofiar tam, gdzie dawne upamiętnienia podawały nawet 1 600 i przypisywały zbrodnię samym Niemcom. Dokładna waga roli niemieckiej – obecności żandarmów i funkcjonariuszy, zachęty – pozostaje przedmiotem dyskusji. Jedwabne pozostaje linią pęknięcia w pamięci zbiorowej: każe spojrzeć prawdzie w oczy – miejscowi cywile brali udział w zbrodniach 1941 roku – nie zdejmując przy tym odpowiedzialności z okupanta, który je umożliwił.
T08-015