W połowie września 1941 roku 2 niemieckie kleszcze pancerne – Guderian nacierający z północy i Kleist uderzający na północ od Krzemieńczuka – mają się wkrótce zamknąć daleko za Kijowem, chwytając w pułapkę 4 armie sowieckie (5, 21, 26 i 37). Kirponos, który dowodzi Frontem Południowo-Zachodnim, widzi, jak zawiązuje się katastrofa.
Od 7 września domaga się odwrotu na wschód od Desny. Stalin odmawia opuszczenia Kijowa i zniszczenia mostów, oskarża dowódców o „słabość” i godzi się tylko na drobne korekty. Marszałek Budionny, który ośmielił się 11 września opowiedzieć za odwrotem, zostaje odwołany ze stanowiska. Wycofać się bez zgody Stawki znaczy ryzykować sąd wojenny; zostać znaczy dać się okrążyć.
Generał jest rozdarty między absolutną dyscypliną należną Wodzowi a ocaleniem setek tysięcy ludzi.
Kirponos podporządkował się rozkazowi utrzymania pozycji. 15 września kleszcze zamknęły się w pobliżu Łochwicy; zgoda na opuszczenie Kijowa nadeszła dopiero 17 września, spóźniona i tylko częściowa. Kocioł się rozpadł: Niemcy ogłosili około 665 000 jeńców (źródła sowieckie podają liczbę znacznie niższą, o którą toczy się ostry spór). Sam Kirponos zginął 20 września, próbując się przebić w Szumejkowie. Było to największe okrążenie w historii – niemiecki triumf, który otworzył drogę do Donbasu, ale o kilka cennych tygodni opóźnił natarcie na Moskwę.
T09-017