Miesiąc po rozpoczęciu operacji Barbarossa niemiecka , ostrze ofensywy na Moskwę, dociera do Smoleńska – rygla na głównej drodze do stolicy. Grupy pancerne Hotha i Guderiana dokonują kolejnego olbrzymiego okrążenia, zamykając kilka armii radzieckich w rozległym kotle wokół miasta, zdobytego 16 lipca.
Po stronie radzieckiej marszałek ma za zadanie załatać wyłom zbieraniną słabo wyposażonych oddziałów, rzucanych do walki partiami. Doktryna i Stalin zakazują oddawania terenu, jednak poświęcenie całych armii w kotle nie do utrzymania jest wojskowo absurdalne.
Timoszenko musi zdecydować: rozkazać okrążonym armiom trwać w miejscu, by związać nieprzyjaciela, ryzykując ich unicestwienie; spróbować wyprowadzić je, przebijając się na wschód, by ocalić siły, wbrew rozkazom zakazującym odwrotu; albo przeprowadzić kontrataki odblokowujące z zewnątrz kotła. Od tego wyboru zależy przeżycie setek tysięcy ludzi – i tempo niemieckiego natarcia na Moskwę.
Timoszenko stawia na kontrataki odblokowujące, prowadzone z zewnątrz kotła: pod koniec lipca świeże armie z odwodu, zgrupowane w grupy operacyjne, uderzają na niemieckie skrzydła. Źle skoordynowane i bardzo kosztowne, pomagają jednak grupie generała Konstantego Rokossowskiego utrzymać otwarty wąski korytarz, którym część okrążonych 16 i 20 Armii wydostaje się na początku sierpnia; uchodzi z życiem zaledwie około 50 000 ludzi. Kocioł smoleński zostaje zlikwidowany 5 sierpnia, a do niewoli trafia około 300 000 żołnierzy. Bitwa, przedłużona do września kolejnymi radzieckimi kontrofensywami (w tym pod Jelnią), ma jednak nieoczekiwany skutek: wyczerpuje Grupę Armii „Środek”, zużywa jej czołgi i pozbawia ją cennego czasu. Częściowo dlatego Hitler wkrótce skieruje główny wysiłek na Kijów i Leningrad, odsuwając natarcie na Moskwę. Zacięty opór pod Smoleńskiem, opłacony straszliwą ceną, przyczynia się do pokrzyżowania niemieckiego kalendarza – pierwsze ziarnko piasku w trybach „wojny błyskawicznej” na Wschodzie.
T08-018