Od kilku tygodni do berlińskiej nauczycielki docierają wieści o treści rozporządzenia podpisanego 1 września 1941 roku: od 19 września każdy Żyd powyżej 6. roku życia musi przyszyć do wierzchnich ubrań sześcioramienną gwiazdę z żółtego materiału z napisem Jude, widoczną przy każdym wyjściu z domu. Karą za naruszenie przepisu jest aresztowanie.
Od czasu gdy ustawa z 1935 roku zakazała jej nauczania w szkołach publicznych, pracuje w szkole żydowskiej na Prenzlauer Berg. Wielu jej dawnych kolegów wyemigrowało, kilku uczniów również. Jej najbliższa rodzina wciąż tu jest. Mieszkanie, zakupy, rzadkie wyjścia – wszystko odbywa się pod okiem sąsiadów, z których jedni jeszcze się kłaniają, a inni odwracają wzrok. Codzienne życie jest już serią niewidzialnych granic.
Tego ranka, 19 września, nauczycielka trzyma gwiazdę w dłoni. Może ją przyszyć i wychodzić jak zwykle, stawiając czoło temu, co to oznacza na ulicy; wychodzić tylko w razie absolutnej konieczności, by jak najrzadziej pokazywać się publicznie; albo szukać, bez żadnej gwarancji, zaufanego Niemca, który mógłby jej pomóc poruszać się bez odznaki, gdyby okoliczności tego wymagały.
Zdecydowana większość niemieckich Żydów nosi gwiazdę już od 19 września. Dla wielu ten znak zmienia wszystko: kupcy odmawiają obsługi, sąsiedzi patrzą w bok, komunikacja miejska staje się korytarzem spojrzeń. Niektórzy, wychodząc w pilnej sprawie, zamieniają ubranie z gwiazdą na kurtkę bez odznaki – przestępstwo zagrożone aresztowaniem. Mniej liczna grupa już jesienią 1941 roku podejmuje starania, by zniknąć (untertauchen), z pomocą odważnych nie-Żydów: szacuje się, że około 1 700 berlińskich Żydów przeżywa w ten sposób w ukryciu do 1945 roku. Zarządzenie przyspiesza rozpad życia wspólnotowego i zapowiada masowe deportacje, które zaczynają się kilka tygodni później.
T09-075